Monumentenzorg Hoe verduurzaam je een bijna 900 jaar oud kasteel? Met daarin ook nog een museale middeleeuwse kunstcollectie en een archief dat begint in 1227? Deze donderdag heropent de koning Huis Bergh.
Huis Bergh was bijna drie jaar dicht voor een grootscheepse renovatie, waarbij het middeleeuwse kasteel ook werd verduurzaamd.
Misschien was het achteraf wel een gelukje dat Huis Bergh verzakte. Na bijna negenhonderd jaar waren scheuren zichtbaar in de muren van het kasteel in ’s-Heerenberg, gelegen tussen het Gelderse Doetinchem en het Duitse Emmerich. Om verdere verzakking te voorkomen, móést de kelder worden uitgegraven om de fundering met beton te kunnen verstevigen.
Toen de vloer toch openlag, bleek het „een unieke kans om te verduurzamen”, zegt Floris de Gelder, directeur van de Stichting Huis Bergh, die als taak heeft het kasteel en de middeleeuwse kunstcollectie te behouden voor de toekomst. En bovendien een kans om Huis Bergh met een lift toegankelijker te maken voor minder-validen, én een kans om na te denken over de museale collectie. Donderdag heropent koning Willem-Alexander het kasteel na een renovatie die bijna drie jaar in beslag nam.
De verduurzaming van monumentale panden, helemaal middeleeuwse kastelen, brengt behalve kosten (voor Huis Bergh 7 miljoen euro, waarvan 2,3 miljoen euro subsidie) ook „interessante dilemma’s met zich mee”, vertelt De Gelder een week voor de opening. In het hele kasteel zijn elektriciens, schilders en vrijwilligers druk met de laatste voorbereidingen. Zonnepanelen op het dak mogen niet. Dubbele beglazing zou het middeleeuwse karakter van de ramen aantasten. Maar doordat de vloer open moest, kon er wel – na archeologisch onderzoek – vloerverwarming worden aangelegd.
Nog een gelukje achteraf: na een grote brand in 1939 was het dak vervangen en dus minder oud dan de rest van de waterburcht. De meeste warmte van het kasteel ging daar verloren.
De Gelder leidt rond over het dak en de zolder. Hij laat de isolatielaag van gerecyclede spijkerbroeken zien die werd aangelegd. Huis Bergh is „niet helemaal van het gas af, maar we besparen zo’n 70 procent van het eerdere verbruik”. Tussen de daken staan twee warmtepompen, verscholen achter schoorstenen en vanaf de buitenplaats niet zichtbaar. Al weet heel ’s-Heerenberg dat ze er zijn: „Met een helikopter werden de warmtepompen op het dak gezet. Een hijskraan kon niet over de gracht heen.”
Directeur Floris de Gelder laat de isolatie van gerecyclede spijkerbroeken zien, en verscholen tussen de daken staan twee warmtepompen.
De dikke kasteelmuren bleken al in de middeleeuwen isolerend. De Gelder: „We lieten een analyse maken van de kloostermoppen [grote middeleeuwse bakstenen]. Die bevatten in tegenstelling tot modernere bakstenen luchtbellen – de isolerende waarde is hoog.” Bovendien waren de temperatuurschommelingen daardoor minimaal, wat ideaal is voor de bijzondere collectie vroeg-Italiaanse schilderijen van Huis Bergh, de grootste particuliere verzameling van middeleeuwse kunst.
De laatste eigenaar van het kasteel, de Twentse textielfabrikant Jan Herman van Heek (1873-1957), bracht die verzameling bijeen. Pronkstuk is een engel van de beroemde Italiaanse schilder Duccio di Buoninsegna, die hij schilderde rond 1310. Het vormde ooit samen met elf andere engelen een altaarstuk in de Dom van Siena, en ze heeft nu een „eigen” kamer in het kasteel gekregen.
De middeleeuwse schilderijen, samen met een verzameling portretten die de ontwikkeling van deze kunstvorm in Nederland laat zien, waren sinds begin deze eeuw een belangrijke reden om Huis Bergh te bezoeken. Zeker nadat oud-directeur van het Rijksmuseum Henk van Os ze begin deze eeuw herschikte en er een uitzending van het tv-programma Beeldenstorm aan wijdde.
De engel van de beroemde Italiaanse schilder Duccio di Buoninsegna.
De stichting greep de renovatie aan om ook over die museale collectie na te denken. Om die beter te tonen, had ze een gat in de muur van het trappenhuis geslagen, waardoor een doorkijk ontstond tussen drie voormalige slaapkamers die als museumzalen ingericht waren, vertelt De Gelder. Maar achteraf „schrokken we ons rot van het resultaat. We hadden ons eigen kasteel beschadigd.”
„Het riep de vraag op: waren we een museum of waren we een kasteel? Waren we er voor kunstliefhebbers of voor dagjesmensen? De twee functies botsten. Het museum vroeg om de doorkijk, maar het trappenhuis was het hart van het kasteel.” Bezoekers die verwachtten een kasteel te bezoeken, snapten vaak niet wat de vroeg-Italiaanse kunst er deed.
De portrettengalerij in het trappenhuis. Hier werd – achteraf tot schrik van de medewerkers – een gat in de muur geslagen om een doorkijk te maken naar de andere zalen.
Het antwoord was: Huis Bergh is kasteel mét museum. Dat heeft ertoe geleid dat nu naast de vroeg-Italiaanse kunst ook aandacht is gekomen voor het kasteel en zijn bewoners. Onder wie Maria van Nassau, zus van Willem van Oranje, die in 1566 trouwde met graaf Willem IV van den Bergh. Aanvankelijk trokken de zwagers samen op tegen de koning van Spanje, maar de graaf – zo is te zien in een van de vitrines – koos de „verkeerde kant”.
Dat „was wel een dingetje”, staat op de moderne cartoon die tekenaar Jan Rothuizen aanbracht op een muur in een gang, en die de geschiedenis van het kasteel tot aan het heden verbeeldt. Inclusief een groot anti-asielzoekersprotest in 2024 en het drukstbezochte tankstation over de grens, dat vlak bij ’s-Heerenberg ligt.
De cartoon van tekenaar Jan Rothuizen op een muur in een van de gangen.
Om het verhaal van het kasteel te kunnen vertellen, put Huis Bergh uit het eigen archief. Dat is het grootste particuliere archief na het Koninklijk Huisarchief. Archivaris Peter Bresser laat in het munthuis (de heren van Bergh hadden het recht munten te slaan) het oudste stuk zien, uit 1227, en de oorkonde uit 1486 waarin Oswald de graventitel wordt verleend.
Ook geestigere vondsten werden gedaan. Bij het uitgraven van de kelder werden zeehondenbotten gevonden, ver van de zee. Het zoogdier bleek opgegeten te zijn bij een diner, zo bleek uit de keukenrekening. Het huisarchief heeft vanaf 1453 vrijwel alle facturen nog, vertelt archivaris Bresser. Directeur De Gelder: „Zo konden we zelfs zien welke verf er was ingekocht.”
Huis Bergh, geopend dinsdag t/m vrijdag 11.00 – 16.00 uur. Toegang 16,50 euro, Museumkaart is geldig. Meer informatie: huisbergh.nl
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie