Tentoonstelling Data die maar rond blijven zweven, een wereld waarin we niet zelf meer kunnen kiezen wat vergeten wordt en wat niet: de expositie ‘Data Never Dies’ in het Utrechtse IMPAKT lijkt een dystopisch verhaal te vertellen. Maar stelt dan toch weer enigszins gerust.
Expositieruimte in de tentoonstelling ‘Data Never Dies’.
Data Never Dies: Digital Traces and AI Afterlives. T/m 15/11 bij IMPAKT, Utrecht. Inl: impakt.nl
Kan het internet ooit vergeten? De Spaanse Mario Costeja González wilde het in ieder geval dolgraag. Hij spande in 2010 een zaak aan tegen Google omdat een krantenartikel over de veiling van zijn in beslag genomen huis maar bleef opduiken. Het Europese Hof gaf hem gelijk. Hij werd de eerste persoon die ‘het recht op vergetelheid’ kreeg toegewezen. Paradoxaal genoeg gebeurde het tegenovergestelde: wie hem nu googelt, leest alles over de rechtszaak en, helaas voor González, alsnog over de veiling van zijn huis.
Hij zal dan ook niet blij zijn dat zijn foto niet alleen opduikt op het web, maar ook in Data Never Dies in IMPAKT in Utrecht. In deze tentoonstelling onderzoeken tien kunstwerken van verschillende kunstenaars wat er gebeurt met de digitale sporen die we achterlaten. En wie er bepaalt wat wordt vergeten of herinnerd.
Op het eerste gezicht lijkt Data Never Dies een dystopisch verhaal te vertellen. Van data die maar rond blijven zweven, van een wereld waarin we niet zelf meer kunnen kiezen wat vergeten wordt en wat niet. Wat als je belangrijke bestanden op floppy’s hebt opgeslagen? In het midden van de zaal – omringd door duisternis en schermen met pratende AI-bots – staat Ruben Mols’ Attic Memory/Out of Mind: een eenzame doos met diskettes, zoals die waarschijnlijk ook in menig kelder of op menig zolder is weggestopt. Veel meer kan je er tegenwoordig niet mee. Moderne computers hebben geen diskettestation meer; soms is zelfs een gespecialiseerd bedrijf nodig om ze uit te lezen. De data zijn er nog, maar we raken de toegang tot ons eigen archief en herinneringen kwijt.
Ruben Mols’ ‘Attic Memory/Out of Mind’.
‘_when_scrolling_becomes_scrying’ (Janilda Bartolomeu).
Het kunstwerk _when_scrolling_becomes_scrying lijkt juist te laten zien hoe we de controle kwijtraken door data waar we wél bij kunnen. Kunstenaar Janilda Bartolomeu vraagt zich af hoe ons online leven rouwen beïnvloedt. Op een scherm kijken we als het ware mee in haar computer terwijl ze oude Facebookberichten van haar plotseling overleden vader opent. Het is het enige wat hij heeft achtergelaten, vertelt haar voice-over. Dat is ergens fijn, maar ook ‘unheimisch’. ‘Digital spectrality’ wordt dit genoemd: digitale geesten uit het verleden die online blijven rondwaren. Zoals de appjes van een overleden geliefde, of een foto van je ex die ineens opduikt in de ‘Terugblikken’ van je telefoon.
De zin ‘grief requires a standstill’ verschijnt op het scherm. Een pauze, een moment van rust, dat je niet krijgt als je oneindig kunt blijven scrollen en teruglezen, zodat het verleden steeds weer heden wordt. Dat moment van rust krijg je wel bij het kunstwerk A Funeral for Digital Data. Ginevra Petrozzi maakte een altaar waar je verloren data kan herdenken. Ik denk aan alle laptops en telefoons die ik kapot heb laten vallen, aan alle Bumble-profielen die ik heb weggeswipet en nooit meer tegenkom.
Toch maakt het unheimische en dystopische gaandeweg plaats voor een ander gevoel: dat data toch vooral data blijven zonder dat wij er in Google naar zoeken, op social media in blijven scrollen, er verhalen (of kunstwerken) over maken of betekenis aan geven. In het werk van kunstcollectief playField, Songs for the Unbodied, probeert een vrouw een gesprek te voeren met haar eigen deadbot, „die nooit zal vergaan, maar wel blijven bestaan”, zo zegt de deadbot. Maar blijven bestaan is niet hetzelfde als herinneren, blijkt als ze aan haar AI-versie vraagt of ze die ene dag op het strand nog voor de geest kan halen. De deadbot antwoordt moeizaam. Op deze herinnering moeten ze samen nog een paar keer oefenen.
‘Songs for the Unbodied’ (Kunstcollectief playField).
Ook Charmaine Poh voert een AI-versie van zichzelf op in GOOD MORNING YOUNG BODY. Ze geeft haar 12-jarige versie een stem om zich te wapenen tegen de online haatcomments die ze kreeg toen ze als kindster in een serie speelde. Die data blijven bestaan, maar door haar vroegere zelf een stem te geven, vertelt Poh met dezelfde data een nieuw verhaal. Haar verhaal.
Data zonder stem of verhaal zijn niet zoveel. Gewoon data. Die misschien altijd blijven bestaan, maar als ze niet door ons worden verhaald of herinnerd, uiteindelijk toch vergeten worden. Het is een geruststellend idee.
De zaal is inmiddels bijna leeg. Ik sta voor een scherm dat soms even zwart wordt, wanneer de laatste bezoeker zich naar me omdraait. „Het beeld gaat steeds aan en uit. Maar dat is niet de bedoeling”, besluit hij.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie