Boek uit de kast Uit straatboekenkastjes in heel Nederland haalt Arjen Fortuin steeds een boek, bespreekt het, en geeft het door.
Het station ligt aan de overkant. Als je over de brug op Kampen afstapt, ligt de stad majestueus in de ochtendzon, zoals altijd – in ‘het Rotterdam van de Middeleeuwen’ wordt al negenhonderd jaar gewoond. Vestingwerken in deze Hanzestad, volop kerken, een grote synagoge aan de kade. Inmiddels geldt de stad ook als de barmhartigheidshoofdstad van Nederland dankzij het ‘kerkasiel’ dat er al bijna twee jaar wordt geboden aan de met uitzetting bedreigde familie Babayants. Niet ver van die kerk worden zeer goede boeken gelezen, blijkt uit een straatboekenkastje waarin zomaar Wormmaan van Mariken Heitman in de aanbieding staat.
Dat boek werd in 2022 verrassend bekroond met de Librisprijs, al was dat vooral verrassend voor mensen die het niet hadden gelezen. Want Heitman schrijft geweldig. Kijk even mee bij deze prehistorische stier: „Het beest schraapte stukken bast van de willoze stam, loeide ingehouden en verdreef met flauwe zweepslagen van zijn staart opdringerige insecten. Hij knabbelde bast.” Voor zover ik niet al verkocht was bij die willoze stam, was ik het wel toen die lange lome zin werd gevolgd door het tiki-taka van dat bast knabbelen.
Er volgt een ontmoeting tussen Ra – een vrouw die haar slinger is vergeten en wier speer te klein is – en het dier: „Zonder na te denken deed ze wat ze met ieder ander, schaap, mens, of hond, gewend was te doen: ze legde haar hand op zijn gespierde herkauwerswang zodat hij wist waar ze was en ging langzaam omhoog, richting zijn oog. De bij zoemde lusteloos. Haar hand naderde en in een vlotte beweging trok ze de bij uit de donkere stierenhuid, gooide het insect van zich af.” Het is de mythe van de heilige Hiëronymus die een leeuw van een doorn in zijn poot bevrijdde, maar dan met gevoel voor detail. En realiteitszin: want waar de leeuw zich in het heiligenverhaal onderwerpt aan de mens, gaat de stier van Heitman gewoon zijn eigen gang.
De passages in de prehistorie worden afgewisseld met die over het leven van Elke, zaadverdedelaar van beroep, die zich ten doel heeft gesteld de oererwt, de erwt die aan alle door de mens gemodificeerde rassen vooraf is gegaan, weer tot leven te wekken. Haar erwt is een ‘tweeslachtig’ ras; terwijl Elke zelf moeite heeft om zich te verhouden tot de binariteit die van haar verwacht wordt. Bij de bakker wordt ze aangesproken met ‘jongeman’ en de vraag wat voor brood ze wil: „Bus of knip” (Je krijgt bij Heitman altijd een detail extra voor de prijs van een.)
Zo geeft Wormmaan je niet alleen geweldige beelden en zinnen; Heitman richt zich op het grote verhaal van een zoogdier dat meende de natuur te moeten onderwerpen; of die natuur nu tot hem kwam in de vorm van een stier of een erwt. In het verlengde daarvan werpt ze de vraag op wat dat nu eigenlijk is, natuur – en waar die menselijke drift om die te classificeren vandaan komt. Het zijn dwingende vragen in een tijd waarin de natuur de mens met harde hand heeft bevrijd van de illusie dat er iets te temmen zou zijn. Wat een traktatie.
Wilt u het besproken exemplaar van Wormmaan hebben? Mail naar boekuitdekast@nrc.nl; het boek wordt onder inzenders verloot, de winnaar krijgt bericht.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie