nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden Nederland heeft veel van een land dat alles overkomt. De premier ontleent zijn gevoelens mede aan AI. De leesvaardigheid van jongeren daalt verder. Migratie en terrorisme domineren al sinds 9/11 het debat. Over een richtingloos land met een richtingloze politieke leiding.
Hij is de onbetwiste heerser van het Midden-Oosten. Hij plaatst de Amerikaanse vlag in Canada, Groenland, IJsland, Cuba, Midden-Amerika en de Caraïben. Hij bestuurt een ruimteschip dat de planeet bombardeert. Hij vernedert premier Mark Carney van Canada. Hij slaat Iran in tweeën met een hamer.
Donald Trumps talent als internettrol is berucht. De wereld heeft geleerd stil te blijven als hij gaat shitposten. Nu verwijdert de doorbraak van AI hem verder van de realiteit, zegt Sarah Matthews, oud-woordvoerder van Trumps Witte Huis: „Een 80-jarige president besteedt belachelijk veel tijd aan het consumeren en recyclen van AI-fanfictie die hem portretteert als de grootste, sterkste en belangrijkste persoon op aarde.”
Zo postte hij zondag 6 september – Amerika had een lang weekend – in tien uur zestig berichten op zijn sociale medium. Matthews: „Alsof hij je live laat meekijken naar zijn hersenrot.” Een president die is verzwakt door de aanval op Iran maar zich met AI opwaardeert tot strijder, veroveraar en „de Beste President Aller Tijden”.
AI in de politiek: het bestaat – maar het schuurt. Bijna alle politici zoeken via sociale media aandacht van kiezers. Authenticiteit is hun politieke kapitaal, AI het efficiëntste instrument om hun politiek op sociale media te plaatsen. Zo is AI tegelijk de snelste manier om kiezers te bereiken én de snelste manier om authenticiteit te verspelen.
De komiek Stephen Colbert muntte in 2005 het begrip truthiness. President George W. Bush bleef met teksten en beelden de indruk wekken dat zijn mislukkende oorlogen in Irak en Afghanistan voortvarend verliepen. Nu verandert Trump met AI zijn mislukkende oorlog in Iran in een klinkende overwinning. Het cliché wil dat de waarheid altijd het eerste slachtoffer van oorlog is. Bush deed nog zijn best de indruk te wekken dat zijn feiten correct waren. Bij Trump zijn er geen feiten meer. Er is alleen nog AI. Truthiness is een kwarteeuw later emptiness geworden.
Rob Jetten reageerde handig op het stuk waarmee de Volkskrant zijn AI-gebruik aan het licht bracht. Driekwart van de Nederlanders gebruikt soms AI, zei hij tegen RTL Nieuws, dus ik ook. Iedereen snapt dat een premier het druk heeft, het klonk alleszins redelijk. Maar dat Volkskrant-stuk bevatte ongemakkelijke passages. Zoals het veel genoemde voorbeeld van een AI-gegenereerde tekst over zijn bezoek aan Kamp Westerbork. „Sommige plekken maken je stil.” De gemiddelde zielloosheid van AI als blijk van medeleven. Oók truthiness die emptiness is geworden.
Het viel op hoe weinig politici meteen reageerden op Jettens AI-gebruik. Dat Wilders niet thuis gaf, was niet verrassend: hij handhaafde Maikel Boon in zijn fractie, die Frans Timmermans op AI-plaatjes afbeeldde als crimineel. Maar ook andere luidruchtige types voor wie een scheef verkeersbord genoeg is om D66 van landverraad te beschuldigen, bleven dit keer veelzeggend stil.
Genoeg reden voor politici om hardop na te denken over normen of protocollen voor hun AI-gebruik. Vermelding van AI-gebruik kan al genoeg zijn. Zo’n gesprek bleef uit nadat die PVV’er inzake Timmermans tegen de lamp was gelopen. Dat dreigt opnieuw nu de premier gevoelens met AI-hulp onder woorden brengt. Blijvende richtingloosheid schaadt uiteindelijk het vertrouwen in álle politici.
Dat Jettens partij gretig gebruikmaakt van AI past in een traditie. D66 is altijd erg mediahandig geweest. In De onweerstaanbare opkomst van Jan Terlouw (1982) beschreef HP-reporter Paul van Engen al dat Terlouws woordvoerder hem liever door Margriet liet interviewen dan door Vrij Nederland of Elsevier, die destijds hoge oplages hadden.
En toen Terlouw bezorgd was over een schaap dat in een sloot langs de snelweg was beland, belde zijn woordvoerder dit nieuws eerst door naar het ANP en de NOS voordat hij hulp voor het schaap organiseerde.
Onder Alexander Pechtold, de ontdekker van Jetten, blonk D66 uit in politieke marketing. Kamerleden leerden op de cursus dat ze in interviews elke kans moesten aangrijpen onderwijs te noemen. Message control. Zo ging D66 als onderwijspartij in hoofden van kiezers zitten. Lange gesprekken met verslaggevers waren ongewenst. Die moesten ze gewoon een quootje van een paar zinnen geven.
Kort na zijn aantreden als partijleider, in 2018, ging Jetten precies om die reden in de fout. Ongeacht de vragen van RTL Nieuws reageerde Jetten minutenlang met steeds hetzelfde antwoord. Hij gaf RTL gewoon zo’n quootje van een paar zinnen. Hij was er niet op berekend dat RTL het hele gesprek online zou zetten. Zo kwam Robot Jetten in de wereld.
Later sprak ik Bob de Ruiter, die zijn halve leven toespraken voor D66-leiders schreef. Nog in 2021 maakte hij op verzoek van de partij voor Sigrid Kaag een inclusieve H.J. Schoolezing, die daarna volledig werd verbouwd. Zijn eindoordeel: marketing heeft D66 overgenomen. „De partij als merk.”
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Intussen tekent zich in dit land van onbegrensde digitale mogelijkheden al jaren een gevaarlijk groot vraagstuk af over de leesvaardigheid van jongeren. Uit OESO-onderzoek blijkt dat 39 procent van de Nederlandse vijftienjarigen onvoldoende kan lezen om goed te functioneren. Drie jaar geleden was dit 33 procent. Nederland is één van de slechtst presterende EU-landen.
Mogelijke oorzaken: verslavende sociale media, onderwijskwaliteit, kinderen die thuis geen Nederlands spreken, gebroken gezinnen. En van alle jongeren in EU-landen vinden die in Nederland wetenschappelijke inzichten het minst belangrijk. Tegelijk zijn ze het meest tevreden met hun leven.
De bekroonde podcast van NRC-collega’s Marike Stellinga en Maarten Schinkel verkende eerder de gevolgen. Een absolute aanrader. Dit trekt een zware wissel op de toekomstige kwaliteit van Nederlandse werknemers. Dit is pure verarming.
De politiek presenteert al jaren plannen maar mist ook hier richting: waarom staat dit thema in beeldbepalende debatten niet op één? Prinsjesdag en de algemene beschouwingen komen eraan. Sinds 9/11 worden die debatten gedomineerd door migratie en integratie. Politieke richtingloosheid die gezien de dalende leesvaardigheid grenst aan verblinding.
Zeven jaar na 9/11 vermoordden Pakistaanse terroristen, mogelijk met hulp van Pakistaanse inlichtingendiensten, 160 mensen in Mumbai. Hoe moest India reageren?
Bush stelde na 9/11 de daders wraak in het vooruitzicht. Maar zijn ‘War on Terror’ was een inhoudelijk zwak concept. Terrorisme is een methode, die versla je niet met militaire middelen. Maar politiek was het een winnende strategie. Bush’ strateeg Karl Rove zag dat een Oorlog tegen het Terrorisme electoraal kansen bood. Bush werd in 2004 herkozen.
Terwijl de waardering voor Bush in zijn tweede termijn scherp daalde, door de gebrekkige resultaten van de Oorlog tegen het Terrorisme, bewees de premier van India na ‘Mumbai’ hoe het ook kon. Hij reageerde niet publiekelijk. Hij gaf inlichtingendiensten de opdracht in stilte met de daders af te rekenen. De economie en internationale reputatie van India liepen geen schade op. De VS beleefde het omgekeerde.
Een jaar eerder schreef terrorismeonderzoeker Louise Richardson (Harvard) het standaardwerk What terrorists want. Gebaseerd op talloze gesprekken met terroristen. Richardson groeide in haar Ierse jeugd tussen IRA-terroristen op en legde gemakkelijk contact met ze. In een interview legde ze me uit waarom de ‘War on Terror’ zo’n kortzichtig concept is. „Wij zijn als Amerikanen in onze geschoktheid vergeten hoe je een terrorist het zwaarste kan treffen: volledig negeren.”
Nederland beleefde in 2004 de schok van de moord op Theo van Gogh door de moslimextremist Mohamed B. De Kamerleden Geert Wilders (ex-VVD) en Ayaan Hirsi Ali (VVD) werden ernstig bedreigd. De politiek imiteerde het Amerikaanse terrorismedebat. De opvattingen over migratie en integratie radicaliseerden daarna verder. Trump beloofde in 2024 deportaties; uiterst rechts in Den Haag wil remigratie.
In Israël heroverde Benjamin Netanyahu in 2009 de macht. Ook hij bestreed terrorisme met militaire middelen. Na de gruweldaden van 7 oktober 2023 sprak Nederland steun uit aan de Israëlische ‘zelfverdediging’, waarbij in Gaza tienduizenden burgerslachtoffers vielen.
Trump beloofde in zijn campagnes vanaf 2016 de beëindiging van Bush’ forever wars maar ook – dit wordt vaak vergeten – uitbreiding van de ‘War on Terror’. Heviger martelen, meer bommen, minder politieke correctheid.
In 2020 liet hij de veiligheidschef van Iran vermoorden. In 2026 sloot hij zich aan bij Netanyahu’s plan voor een aanval op Iran. Opnieuw kon Nederland geen richting bepalen. Jettens kabinet wilde in eerste instantie terughoudendheid van de VS en Israël, maar had daarna ineens ‘begrip’ voor de aanvallen.
En nu is de bizarre realiteit dat de Amerikaanse president in het AI-tijdperk het spoor ook volledig bijster kan raken. In reacties op Jettens AI-gebruik las ik dat zorgen over politiek gebruik van AI een „boomer-dingetje” zijn. Zit iets in. Nu hopen dat Trump er geen „dingetje” voor de hele wereld van maakt.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.