Sinds 1945 is er eigenlijk maar één grootmacht geweest in ons deel van Europa: Amerika. Economisch, militair en politiek waren de Amerikanen dominant in West-Europa. Na de val van de Muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie waren ze dat zelfs in heel Europa. Nu de Amerikanen zich terugtrekken van het continent, en soms ronduit vijandig doen, komt de oude vraag terug die in het verleden vaak tot oorlogen heeft geleid: wie is de machtigste op het continent?
In dit licht bezien is de winst van de extreemrechtse AfD in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, vorige week, voor heel Europa verontrustend. Want die overwinning, en het wegsmelten van traditionele centrumlinkse en -rechtse volkspartijen, komt precies tijdens het machtsvacuüm op het Europese continent. Op dit moment kan nog geen land de hegemonie van Amerika overnemen. Maar Duitsland is hard op weg. Het steekt tussen nu en 2029 meer in defensie dan Frankrijk en Engeland samen. Herbewapening is relatief onomstreden in Europa: bijna elk land heeft zijn defensie laten sloffen sinds de jaren negentig, ook Duitsland. Het is belangrijk dat Duitsland zichzelf gezien zijn omvang en ligging ook bewapent, dat het zijn verantwoordelijkheid neemt.
Tegelijkertijd komt Duitsland daarmee voor het eerst sinds 1945 niet alleen economisch (dat waren we gewend) maar ook militair in de Europese leidersrol terecht. Als dit in nauwe samenwerking met andere Europese landen gebeurt, zodat Duitse investeringen in defensie Europees verankerd zijn en het continent ten goede komen, hoeft dit niet eng te zijn. Het wordt wél een probleem als er een machtig Duits leger komt dat zich niets van de rest van Europa aantrekt, en een machtige Duitse wapenindustrie die Europese concurrenten uit de markt drukt. Dat laatste is precies wat de AfD wil. De partij, die zo extremistisch is dat zelfs Marine Le Pen zich ervan distantieert, vaart een anti-Europese en anti-Amerikaanse koers en zoekt openlijk toenadering tot Rusland.
Dit staat haaks op alles waar Duitsland na 1945 voor stond. Na twee wereldoorlogen waarin Duitsland de agressor was, werd het land onder Amerikaanse regie met zijn Europese buren verzoend – Frankrijk voorop. Het werd militair in de NAVO geïntegreerd en economisch in de EEG. Niemand vatte de westerse strategie beter samen dan de Brit Lord Ismay, de eerste NAVO-secretaris-generaal: „Keep the Russians out, the Americans in and the Germans down.” Elke keer als Duitsland sterker werd, zoals na de eenwording in de jaren negentig, gaf het een deel van zijn soevereiniteit op (zoals de D-Mark) om de rest van Europa gerust te stellen. Anders geformuleerd: Duitsland ontwikkelde zich alleen als het stevig was ingekapseld in een westerse, Europese context.
Zoals Liana Fix, historicus bij de Council on Foreign Relations, schrijft in haar recente boek Germany Rearmed; the Return of War and the End of Illusions, was dit voor Duitsland de enige strategie. De eindstrategie. De Fransen hebben tenminste altijd gedroomd van Europese soevereiniteit zonder Amerika. Duitsland niet. Het was intellectueel afhankelijk van Amerika en de Pax Americana die het in staat had gesteld om zichzelf opnieuw uit te vinden in een liberaal-democratisch Europa. Nu Amerika afhaakt, heeft Duitsland een identiteitsprobleem. Het zit in een waas van doelloosheid en is onzeker over de wereld, Europa en zichzelf. Of de AfD Saksen-Anhalt gaat besturen of niet, het zegt iets dat zij juist nu electoraal doorbreekt, niet alleen met plannen voor racistische remigratie maar ook om zich van het Westen af te keren en richting Rusland te wenden.
Wat Duitsland nodig heeft, is richting en vertrouwen. Vertrouwen van de rest van Europa, dat het goedkomt. Europa moet de impulsieve, angstige kanselier helpen collectieve structuren te bouwen waarin de nieuwe Duitse macht veilig kan gedijen, in ieders belang. Fix suggereert collectieve leningen voor defensie, zodat Duitsland als tegenprestatie voor zijn militaire groei deels de Europese defensie financiert; meer geïntegreerde nationale legers; en een echte Europese markt voor wapens en militaire patenten. Hoe eerder het gebeurt, hoe beter. Zonder een Europees Duitsland is Europa ver van huis.