Deze zomer bezocht ik de DMZ-zone in Zuid-Korea, de gedemilitariseerde zone van zo’n vier kilometer breed en 248 kilometer lang die dient als bufferzone tussen Noord- en Zuid-Korea. Vroeg in de ochtend vertrokken we per bus uit Seoul, met zo’n dertig andere toeristen van verschillende nationaliteiten. Onze gids opende met de mededeling dat ze „de beste gids wilde zijn die we ooit hadden gehad”. Ze toonde haar naam op een bordje: Gabby. Dat was niet haar Koreaanse naam, maar een naam die toeristen konden lezen en uitspreken.
Na een toelichting op het programma volgde een verrassend gedegen geschiedenisles over Noord- en Zuid-Korea, compleet met PowerPointpresentatie en filmpjes. Het was voor het eerst dat ik college in een bus volgde. We kregen strikte instructies over wat we wel en vooral níet mochten fotograferen. Geen nood, zei Gabby: van de niet-fotografeerbare plekken had ze zelf foto’s. Die zou ze onssturen, zodat we onszelf er eventueel in konden monteren.
Ik sta uitvoerig stil bij Gabby’s uitmuntende prestatie. Dat komt doordat er in Nederland net een nieuwe spelshow is begonnen: De Meestergids (NTR). Zes bekende Nederlanders strijden om de titel ‘meestergids’. Over de versporting van de kunst heb ik me al vaker opgewonden. Blijkbaar lukt het zonder wedstrijdelement of BN’ers niet om kunst aan de kijker te slijten. Alles voor de kijkcijfers! Maar zo bevreemdend als dit had ik het nog niet eerder gezien. De ‘meestergidsen’ krijgen een half uur voorbereidingstijd om zich te verdiepen in een kunstwerk, waarna ze hun onkunde mogen etaleren. Mooi moment om te vermelden hoe lang Gabby’s opleiding duurde om ons door de grote, actuele geschiedenis van haar land te loodsen: twéé jaar.
Die twee jaar werd voelbaar in hoe zij ons door duizelingwekkende gradaties van nep en echt loodste. Voordat we door een verrekijker naar Noord-Korea keken, waarschuwde Gabby ons: wat we zouden zien was nep, een propagandadorp dat de Noord-Koreanen hebben neergezet om ons te doen geloven dat het er niet grauw maar juist aangenaam uitziet. Ik tuurde en zag een soort Grieks vakantiehuis oprijzen, in wit en blauw. Bij het volgende programmaonderdeel werden we juist verzekerd dat het echt was, en niet nep: Songmi Han, een vluchtelinge uit Noord-Korea, zou een korte lezing geven. Belangrijk: alles was driedubbel gecontroleerd. Songmi was niet ‘fake’, dat wil zeggen: geen spion.
De rest van de vakantie verslond ik boeken over Noord-Korea, van Remco Breukers De B.V. Noord-Korea tot Greenlight to Freedom van Songmi Han zelf. Of alles wat ze opschrijft waar is kan ik niet beoordelen, maar haar levensverhaal was vele malen erger dan ik me had kunnen voorstellen: ze at gras en had iedere avond honger tijdens de grote hongersnood (1994-1997), haar moeder werd geslagen door haar stiefvader, ze belandde als kind op straat en ging stelen. Vluchten uit Noord-Korea betekende een levensgevaarlijke route via China, Thailand en Laos, gevolgd door een verplichte inburgering in Zuid-Korea – ook om te bewijzen dat je geen spion bent. Ik las het ademloos en herkende mezelf in de Korea-aflevering van het programma De Muur (BNNVARA), waarin wordt geopperd dat een obsessie met Noord-Korea en het massatoerisme naar de DMZ-zone iets geks hebben: conflict als attractie. Of, preciezer: dictatuur als angstaanjagende attractie.
Het bezoek aan de DMZ-zone is me bijgebleven. Gabby slaagde erin een groep toeristen in korte tijd veel te leren over nep, echt en propaganda, én het lukte haar iedereen steeds op tijd weer in de bus te krijgen. Heel af en toe deelde ze iets persoonlijks (ook dat hoort bij goed gidsen), bijvoorbeeld dat ze nooit meer een vriendje uit het leger zou nemen, al duurt de dienstplicht in Zuid-Korea gelukkig ‘maar’ achttien tot eenentwintig maanden, tegen tien jaar (!) in Noord-Korea. Ze gaf ook tips om je Koreareis langer bij je te houden na thuiskomst: steeds hetzelfde Korea-liedje luisteren (ze raadde ‘With Seoul’ van BTS aan), een in Korea gekocht geurtje elke dag opspuiten, of met één vreemde spreken. Wat dat laatste betreft had ze goed nieuws: we kenden nu allemaal Gabby! Ze toonde opnieuw het bordje met haar naam. Ik vond het opbeurend: het was me tot dan toe niet gelukt een praatje aan te knopen met een Koreaan.
Een van de leukste dingen aan reizen vind ik het vergelijkend warenonderzoek met Nederland: al die on-Nederlandse dingen die je onderweg tegenkomt. Uit Zuid-Korea wilde ik graag meteen een paar zaken invoeren in Nederland: de vanzelfsprekende stilte in treinen (smartphones op stil), dubbele zebrapaden, schaar en schort in restaurants, overal schone openbare wc’s. En: het formidabele ambacht van het gidsen op het hoogste niveau en met veel ambitie. Er werd verteld over leven, oorlog, dood en wapenstilstand, alsof onze levens ervan afhangen (en dat is ook zo, bij thuiskomst verscheen het ene na het andere artikel over de militaire steun van Noord-Korea aan Rusland). Eenmaal geproefd aan een land waar ‘gids’ een meesterprofessie is met hart en ziel, concludeerde ik dat De Meestergids de kunsten, musea en de geschiedenis van Nederland een armzalige dienst bewijst.