De leefbare stad | Istanbul, Turkije In Istanbul wordt zelfs over basale veiligheidsvoorzieningen als opvanglocaties bij een aardbeving strijd gevoerd. Kunnen de inwoners nog ergens veilig heen, als er een grote aardbeving komt?
Bouwwerkzaamheden in Istanbul in augustus 2026.
‘Kijk! Dit is mijn moestuintje!” Hale Yildirim (45) loopt naar haar perceel van drie bij twee meter, dat ze van het district Kadiköy in Istanbul heeft gekregen. Trots wijst ze naar een trosje groene tomaten. „Daar kunnen we straks allemaal van genieten.” De gezamenlijke moestuin is een groene oase in de dichtbebouwde wijk en een geliefde ontmoetingsplek voor buurtbewoners aan de Aziatische kant van de stad.
Steeds meer mensen leven in steden, die voortdurend in ontwikkeling zijn.Hoe hou je de stad leefbaar?In een serie brengt NRC in kaart hoe oude en nieuwe steden proberen een aantrekkelijke leefomgeving te scheppen.
Het bijna 12.000 vierkante meter grote terrein huisvest naast de buurttuin een wijkkantoor, gezondheidscentrum, ambulancepost, sportvelden en parkeerterrein. Het heeft ook een belangrijke functie die op het eerste oog niet zichtbaar is: dit is een officiële verzamelplaats waar bewoners na een zware aardbeving heen kunnen en van waaruit de hulpverlening wordt gecoördineerd.
Ondanks het belang van zo’n voorziening had het niet veel gescheeld of Yildirim was haar moestuintje kwijtgeraakt. Vorig jaar kondigde de grondeigenaar plannen aan om het terrein te ontwikkelen tot een complex met vier luxe woonblokken. Daarmee zou wederom een van de schaarse plekken verdwijnen die een cruciale rol spelen bij de voorbereiding op een zware aardbeving.
Terwijl zulke plekken in Turkije van levensbelang zijn, weet Yildirim. Het land kent een lange geschiedenis van verwoestende aardbevingen. De laatste grote ramp voltrok zich in 2023 in het oosten van Turkije. Meer dan 50.000 mensen kwamen om het leven, complete steden veranderden in puin. De ramp liet een diep trauma achter en zette de discussie over aardbevingsveilig bouwen en de schaarse openbare ruimte in steden opnieuw op scherp.
Hale Yildirimin en wijkhoofd Hanife Dagistanli bij de moestuintjes in Kadiköy.
Zo ook in Istanbul. Dat de miljoenenstad vroeg of laat door een zware aardbeving wordt getroffen, staat volgens seismologen buiten kijf. Langs de Noord-Anatolische Breuklijn, die van oost naar west door het noorden van Turkije loopt, hebben zware aardbevingen zich de afgelopen eeuw steeds verder richting Istanbul verplaatst. De laatste grote beving op deze breuklijn trof de stad Izmit in 1999, op nog geen honderd kilometer ten oosten van Istanbul. Dat voedt de vrees dat de metropool in afzienbare tijd de volgende in de rij is.
Met die kennis in het achterhoofd en de beelden van de ramp in 2023 nog scherp op haar netvlies besloot Yildirim rampenvrijwilliger te worden. Ze zit in het kantoor van wijkhoofd Hanife Dagistanli, dat zich op hetzelfde terrein bevindt als de moestuintjes. De airco houdt de ruimte koel op een zonovergoten dag. Ook Dagistanli meldde zich aan als rampenvrijwilliger.
„Na een zware aardbeving zullen we de eerste 72 uur grotendeels op onszelf zijn aangewezen”, zegt het wijkhoofd. „Hoe goed de hulpdiensten ook zijn voorbereid, ze kunnen onmogelijk meteen overal tegelijk zijn. Daarom moeten wij als buurt voorbereid zijn om elkaar te helpen totdat professionele hulp ons bereikt.”
Om die eerste periode te overbruggen is meer nodig dan goed voorbereide bewoners. Veilige plekken waar mensen zich na een aardbeving kunnen verzamelen zijn essentieel. Daarom werden na de aardbeving van 1999 verspreid over Istanbul verzamelplaatsen, tijdelijke opvanglocaties en evacuatieroutes aangewezen. De gemeente ontwikkelde dit systeem samen met JICA, de Japanse overheidsorganisatie die wereldwijd ontwikkelingsprojecten financiert en uitvoert, én ruime ervaring heeft met aardbevingsrisico’s.
De buurttuin in Kadiköy is onderdeel van een bijna 12.000 vierkante groot terrein, dat een officiële aardbevingsopvanglocatie is.
Veel van die open terreinen zijn in de afgelopen decennia echter bebouwd of kregen een andere hebestemming. De druk om woningen en andere panden te bouwen in een snelgroeiende stad woog vaak zwaarder dan het vrijhouden van ruimte voor noodopvang. De Turkse Kamer van Civiele Ingenieurs waarschuwt al jaren dat een groot deel van de verzamelplaatsen die na de aardbeving van 1999 werden aangewezen, is verdwenen.
Om dat te voorkomen, mobiliseerden Yildirim en Dagistanli vorig jaar buurtbewoners. Ze organiseerden protesten en spanden samen met onder meer de gemeente en de Kamer van Architecten een rechtszaak aan tegen de aanbesteding. De actie haalde de landelijke media en leidde ertoe dat de aanbesteding werd ingetrokken. „Daarmee is het gevaar niet verdwenen”, zegt Dagistanli. „We hebben deze ronde gewonnen, niet de hele strijd. Er kan opnieuw een aanbesteding komen. We zullen ons blijven verzetten.”
Volgens stedenbouwkundige Pelin Pinar Giritolgu past de zaak rondom de aanbesteding in een bredere ontwikkeling waarbij grote openbare gronden, die werden aangewezen als verzamel- of opvanglocatie, plaatsmaken voor shoppingmalls, kantoren van grote bedrijven en woontorens of een andere bestemming kregen. „We zijn vrijwel al onze grote openbare terreinen kwijtgeraakt”, zegt Giritolgu aan de telefoon. „Omdat deze locaties nooit wettelijk zijn beschermd of in bestemmingsplannen werden vastgelegd, konden ze later voor andere doeleinden worden gebruikt.”
De overgebleven verzamelplaatsen zijn volgens haar vaak klein en liggen midden tussen hoge gebouwen en appartementengebouwen. „Bij een zware aardbeving kunnen de omliggende gebouwen instorten. Daardoor zijn veel van die locaties zelf helemaal niet veilig. Grote open terreinen boden juist die bescherming”, zegt Giritolgu, die jarenlang voorzitter was van de beroepsorganisatie van Turkse stedenbouwkundigen.
Langs de Bosporus die dwars door Istanbul loopt.
De Turkse president Recep Tayyip Erdogan gereflecteerd op constructiewerken in Istanbul.
Die stedenbouwkundigen staan steeds meer onder druk. Sinds de arrestatie in maart 2025 van burgemeester Ekrem Imamoglu van Istanbul op verdenking van corruptie, zijn verschillende prominente stedenbouwkundigen en topambtenaren van de gemeente Istanbul opgepakt. Critici zien de arrestaties als deel van een campagne tegen de oppositie en deskundigen die zich verzetten tegen omstreden bouw- en ontwikkelingsprojecten. De Turkse regering bestrijdt dat en stelt dat de onderzoeken uitsluitend betrekking hebben op vermeende corruptie en dat de rechterlijke macht onafhankelijk opereert.
Het is het zoveelste hoofdstuk in de strijd om de regie over Istanbul, het economische hart van Turkije. De landelijke overheid, onder leiding van de AK-partij van president Recep Tayyip Erdogan, staat al jaren lijnrecht tegenover burgemeester Imamoglu. Sinds de oppositie in 2019 de gemeente Istanbul op de AK-partij veroverde, verloopt de samenwerking tussen Ankara en het stadsbestuur moeizaam. Zelfs als het gaat om de voorbereiding op een zware aardbeving.
Volgens Giritolgu verschoof de regie over de ruimtelijke ordening de afgelopen jaren van gemeenten naar de landelijke overheid. Giritoglu: „Sinds de oprichting van het ministerie van Milieu en Stedenbouw in 2011 heeft het ministerie vrijwel alle planbevoegdheden naar zich toegetrokken. Tegenwoordig ligt de bevoegdheid om plannen te maken grotendeels bij het ministerie, waardoor gemeenten in hoge mate buitenspel zijn gezet.”
Hoe kwetsbaar die situatie is in de praktijk werd vorig jaar in april duidelijk toen Istanbul werd opgeschrikt door een aardbeving met een kracht van 6,2. Tienduizenden inwoners verlieten in paniek hun huizen en brachten de nacht door in parken, op pleinen en andere open plekken. Toen bleek hoe beperkt sommige officiële verzamelplaatsen zijn. In de wijk Sisli klaagden buurtbewoners dat een aangewezen opvanglocatie door bouwwerkzaamheden nauwelijks bereikbaar was, terwijl de beschikbare ruimte volgens hen veel te klein was voor de toestroom van mensen.
Het Macka Park in Istanbul.
Die aardbeving bevestigde waar Cem Solmaz al jaren voor waarschuwde. De geboren en getogen Sisli-bewoner is voorzitter van de Sisli Kent Konseyi, een wettelijk adviesorgaan waarin bewoners, maatschappelijke organisaties en lokale overheden samenkomen. Hij wijst naar een klein, open terrein tussen bebouwing en twee wegen. „Zie je dat stukje? Daar klaagden mensen over vorig jaar. Op die paar vierkante meters moeten duizenden buurtbewoners samenkomen bij een grotere ramp. Onmogelijk”, zegt hij.
„Kijk goed”, zegt Solmaz, terwijl hij naar de E-5 snelweg wijst, een van de belangrijkste verkeersaders van Istanbul. „Langs de hele snelweg zie je nergens zulke hoge gebouwen zo dicht op de rijbaan. Stel dat bij een zware aardbeving een van die torens instort. Dan is de snelweg direct geblokkeerd.” Volgens hem zou daarmee een cruciale vluchtroute uitvallen.
„Daarom verzetten wij ons tegen zulke bouwprojecten. Niet omdat we tegen bouwen zijn, maar omdat het om de veiligheid van de stad gaat. Om de overlevingskansen van inwoners te vergroten.”
Deel 1
Deel 2
Deel 3
Deel 4
Deel 5
Deel 6