Wijlen Paul R. Ehrlich was de eerste die een bevolkingstsunami voorspelde. Zijn theorieën en berekeningen bleken onzin, maar zijn alarmistische stijl leeft voort, vooral in (extreem)rechtse hoek.
Het was destijds een breuk met de politieke fatsoensnormen: in een berucht televisie-interview uit 1978 verklaarde Margaret Thatcher dat mensen bang waren dat Engeland ‘overspoeld wordt door mensen met een andere cultuur’.
Tegenwoordig: wie kijkt hier nog van op? De extreemrechtse tsunami-stijlfiguur wordt voortdurend gebruikt door politici en opiniemakers uit het anti-immigratiekamp. Deze metafoor van overspoeld worden geeft machteloosheid aan, een natuurlijk proces dat niet te stoppen valt en daarom des te gevaarlijker is: immigranten zijn een overweldigende ‘golf’, een ‘horde’ of een ‘zwerm’. Het zijn er hoe dan ook ‘te veel’.
In de rubriek ‘Reputaties’ kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
Het idee van ‘te veel mensen’ werd eind jaren zestig voor het eerst op alarmistische toon onder de aandacht gebracht door onder andere de Club van Rome, een groep Europese wetenschappers en ondernemers die waarschuwde voor de gevolgen van overbevolking voor de aarde. Een van de invloedrijkste figuren in het debat dat daarover werd gevoerd, was de Amerikaanse bioloog en activist Paul R. Ehrlich, die eerder dit jaar op 93-jarige leeftijd is overleden.
Ehrlich was de auteur van The Population Bomb. In dit boek, dat hij in 1968 samen met zijn vrouw Anne H. Ehrlich schreef, voorspelde hij een explosieve bevolkingsgroei, die zou leiden tot de uitputting van voedsel- en hulpbronnen, met catastrofale gevolgen.
Door deze ‘overbevolking’ zouden volgens Ehrlich in de daaropvolgende twee decennia – de jaren zeventig en tachtig – honderden miljoenen mensen sterven.
Zoals we nu weten, gebeurde er niets van dit alles. Niet alleen had een stijgende welvaart in veel landen een afname van de geboortecijfers tot gevolg, ook begon rond de tijd van het verschijnen van het boek de Groene Revolutie: een reeks innovaties in de landbouw die de voedselproductie in met name Azië enorm zou laten stijgen.
Het komt vaak voor bij moderne profeten: wanneer hun voorspelling niet uitkomt, zien ze dat niet als weerlegging van hun analyse, maar denken ze dat ze het tijdpad verkeerd hebben ingeschat.
Dat zien we ook bij Ehrlich, die benadrukte dat hij enkel ‘scenario’s’ had gepresenteerd, geen voorspellingen. En hoewel hij toegaf dat hij zich had vergist in de details, bleef hij wat betreft de gevaren van overbevolking overtuigd van zijn gelijk. In zijn laatste interviews in 2023 verkondigde hij op een onverminderd apocalyptische toon dat de beschaving zoals we die nu kennen binnen een paar decennia zou instorten.
Zoals in zijn memoires Life – A Journey Through Science and Politics te lezen is, had Ehrlich al van jongs af aan een grote liefde voor de natuur; als kind was zijn grootste hobby het verzamelen en bestuderen van vlinders. Het moment waarop hij ze langzaam uit de buurt zag verdwijnen, door insecticiden en de groeiende stad, wakkerde zijn milieubewustzijn aan. Hij ging biologie studeren, schreef een proefschrift over vlinders en kreeg een aanstelling aan de universiteit van Stanford.
Een indrukwekkende wetenschappelijke carrière volgde. Ehrlich schreef honderden wetenschappelijke artikelen en meer dan veertig boeken. Samen met de botanicus Peter Raven ontwikkelde hij de theorie van co-evolutie, het proces waarbij twee of meer soorten elkaars evolutie beïnvloeden. Ook ontving hij in 1990 de Crafoordprijs van de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen, een van de prestigieuste wetenschapsprijzen ter wereld.
Dat maakt het des te opvallender dat The Population Bomb inhoudelijk gezien weinig om het lijf heeft. Het is meer een alarmistisch strijdschrift dan een wetenschappelijk betoog. Ehrlich biedt een nieuwe versie van het bekende traktaat An Essay on the Principle of Population, dat eind 18de eeuw werd geschreven door de misantropische Britse predikant Thomas Malthus. Daarin werd beweerd dat bevolkingsgroei alleen exponentieel kan verlopen, en voedselproductie alleen lineair, wat onvermijdelijk tot een catastrofe zou leiden.
Ongetwijfeld had de populariteit van The Population Bomb veel te maken met de aandacht die Ehrlich besteedde aan de communicatie en promotie van zijn ideeën.
Zo had hij bijvoorbeeld zijn 12-jarige dochter 10 dollar betaald om de moeilijke passages in het boek aan te wijzen. Vervolgens herschreef hij die, zodat zijn boodschap zoveel mogelijk mensen zou bereiken.
Hoewel het boek eerst niet de verwachte uitwerking had, werd het in 1970, na Ehrlichs optreden bij The Tonight Show met Johnny Carson (een show waarin hij meerdere keren te gast zou zijn), een regelrechte bestseller. Vanaf dat moment veranderde Ehrlich in een pr-machine. Alleen al in dat bewuste jaar gaf hij honderd publieke lezingen en verscheen hij tweehonderd keer in een radio- of televisieshow.
Al tijdens zijn leven kreeg Ehrlich ook veel kritiek. De oplossingen die Ehrlich aandroeg om overbevolking te bestrijden, gingen erg ver. Als vrijwillige actie van de bevolking uitbleef, moest de Amerikaanse regering tot dwingende maatregelen overgaan, zoals het invoeren van een belasting op extra kinderen en producten voor kinderen. Ook fantaseerde Ehrlich hardop over het toevoegen van tijdelijke sterilisatiemiddelen aan de watervoorraad of aan voedsel.
De schadelijke erfenis van The Population Bomb werkt vandaag de dag nog steeds door, en dat in een tijd waarin de geboortecijfers wereldwijd dalen (zie hierover bijvoorbeeld het recente No One Left – Why the World Needs More Children van de Britse demograaf Paul Morland). Voor Ehrlich was milieubescherming een numbers game. Nog steeds zijn er milieuactivisten, veelal afkomstig uit de rechtse hoek, die de klimaatcrisis uitleggen als een demografisch probleem, en minder als het gevolg van overmatige consumptie en hoge uitstoot van fossiele brandstoffen.
Ehrlich heeft zich als milieuactivist tomeloos ingezet voor het agenderen van milieubescherming in het publieke debat. Tegelijk heeft The Population Bomb ook veel bijgedragen aan het idee van ‘te veel mensen’, dat we helaas terugzien in de hedendaagse anti-immigratiepolitiek en het extreemrechtse ecologische denken. De mensen die ‘te veel’ zijn, zijn altijd de anderen, nooit wijzelf.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant