Twee dagen na een schietpartij tussen de twee belangrijkste Oekraïense veiligheidsdiensten in Kyiv, beschuldigen ze elkaar van banden met Rusland en illegaal handelen. Wat gaat er schuil achter deze rivaliteit?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Woensdagochtend vroeg, het was nog donker, klonken schoten in de straten van Kyiv. Ongebruikelijk, ook al is het land in oorlog; Russen schieten met raketten en drones op de hoofdstad, niet met kogels. Er vielen drie gewonden, van wie één ernstig. Alledrie bleken agenten van de militaire inlichtingendienst HUR, neergeschoten door hun collega’s van de civiele veiligheidsdienst, de SBU.
‘Een absoluut schandelijke vertoning’, fulmineerde de Oekraïense president Volodymyr Zelensky woensdagavond tijdens zijn dagelijkse televisietoespraak. ‘Schieten mag alleen op de Russische bezetter. De Oekraïense staat zal geen enkel ander vuurwapengebruik toestaan.’
Zelensky heeft beide veiligheidsdiensten opgedragen intern onderzoek te doen. Hij waarschuwde voor personele consequenties en schakelde de Oekraïense procureur-generaal in voor eventuele vervolging. Over de toedracht en achtergrond van de schietpartij sprak hij echter met geen woord.
De oorlog vergroot de spanning tussen de Oekraïense veiligheidsdiensten. Op papier is de rolverdeling duidelijk: de civiele SBU is verantwoordelijk voor de staatsveiligheid, contraspionage en contrasabotage in Oekraïne. De militaire HUR is verantwoordelijk voor spionage en offensieve operaties in het buitenland. De een beschermt tegen de Russen, de ander valt de Russen aan.
In de praktijk voert zowel SBU als HUR clandestiene operaties uit achter vijandelijke linies, inclusief vermoedelijke sabotage en moordaanslagen in Rusland. Beide diensten beschikken over speciale militaire eenheden. Onderling strijden ze om budget, politieke invloed en hun rol in de clandestiene strijd.
De schietpartij tussen de SBU en de HUR heeft te maken met een derde partij aan de Oekraïense kant in de strijd tegen de Russen: het Russisch Vrijwilligerskorps. De leden daarvan zijn allemaal Russen, grotendeels met extreemrechtse ideeën, die Poetins Rusland verafschuwen. Vanwege hun successen op het slagveld heeft het korps veel respect geoogst: de leden waren de eersten die er vrij snel na de Russische invasie in slaagden vanuit Oekraïne kleine stukjes Rusland te bezetten, net over de grens. Dat was een enorme blamage voor Poetins regime.
Tegelijkertijd vormt het Vrijwilligerskorps een bron van zorg, juist vanwege de Russische achtergrond van zijn leden. Ze hebben mogelijk familiebanden met hun geboorteland en wie weet op welke manieren Moskou ze onder druk zou kunnen proberen te zetten. Mede daarom vallen ze onder direct gezag van de militaire inlichtingendienst HUR. Die traint ze, bewapent ze en houdt ze in de gaten.
Dat laatste kan beter, vindt kennelijk de grotere civiele dienst SBU. Op 23 augustus verdween de tweede man van het korps, Stepan Kaploenov. Tien dagen later bleek dat de SBU hem vasthield, op verdenking van banden met de Russische geheime dienst FSB. Naar eigen zeggen werd Kaploenov vastgehouden in een ‘geheime gevangenis’ en daarbij herhaaldelijk met de dood bedreigd.
Woensdag wilde de SBU samen met Kaploenov zijn woning doorzoeken. Toen ze daar opdoken, stuitten zij op HUR-agenten – de collega’s van Kaploenov – die dat probeerden te verhinderen. Er ontstond een vuurgevecht en drie agenten van de militaire dienst raakten gewond.
Sindsdien klinken er beschuldigingen over en weer. Kaploenov, zo beweert de SBU, bereidde in opdracht van de Russische geheime dienst een aanslag voor op een Russische oppositiepoliticus die binnenkort Oekraïne bezoekt.
Kaploenov heeft bekend, maar zegt dat dit het gevolg was van negen dagen verhoor en doodsbedreigingen door de SBU. Zelfs het hoofd van de dienst, Oleksandr Poklad, zou daaraan hebben deelgenomen.
Niet alleen wilde die een bekentenis, zegt Kaploenov, ook werd hij onder druk gezet om twee Oekraïners aan te wijzen als Russische spionnen: een hoge bevelhebber van de HUR, en voormalige HUR-chef Kyrylo Boedanov, nu de rechterhand van Zelensky.
Dat laatste leidt tot de vraag: is dit een onfortuinlijk incident te midden van een concurrentiestrijd tussen twee inlichtingendiensten in oorlogstijd, of ontvouwt zich hier een escalerende machtsstrijd met implicaties voor de politieke leiding van Oekraïne?
Feit is dat de schietpartij plaatsvond te midden van de grootste herschikking binnen de Oekraïense militaire- en veiligheidsstructuren sinds de Russische invasie van 2022. De afgelopen maanden ontsloeg Zelensky de minister van Defensie en de militaire opperbevelhebber, en verving de hoofden van beide veiligheidsdiensten.
Het hoofd van de militaire HUR, Boedanov, werd daarop Zelensky’s stafchef. Poklad is pas een maand in functie als SBU-chef. Volgens de vakpublicatie Intelligence Online is hij sindsdien druk bezig om greep op de HUR te krijgen en de netwerken van voormalig HUR-chef Boedanov te ontmantelen.
Het lijkt erop dat Zelensky probeert om met een herschikking van topfiguren rivaliserende onderdelen van de krijgsmacht en veiligheidsdiensten in het gareel te brengen. Maar de benoeming van Poklad, een man die bekendstaat om agressieve tactieken, kan ook resulteren in instabiliteit.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant