Het geweld in Overasselt wekte grote verbazing. Maar is dat terecht gezien de ontwikkelingen in de drugscriminaliteit? Nederland is al decennia een speler van wereldformaat in de drugshandel. ‘We zwemmen in de cocaïne.’
is verslaggever van de Volkskrant.
Bestuurders en politici gebruikten deze week grote woorden om het geweld in Overasselt te duiden. De groepsaanval met zware wapens, waarbij een 51-jarige bewaker omkwam en twee agenten gewond raakten, was volgens de burgemeester ‘on-Nederlands’.
Elders werd beweerd dat Nederland een ‘narcostaat’ zou zijn geworden. Maar was deze gewapende aanval, vermoedelijk onderdeel van een drugsconflict, nu echt zo verrassend? Wie kijkt naar de ontwikkelingen in de georganiseerde criminaliteit, hoeft niet verbaasd te zijn.
Ja, de beelden uit Overasselt zijn schokkend, maar nieuw is het niet. Neem die junidag in 2015, toen in het zwart geklede mannen met kalasjnikovs in een woonwijk in Zaandam crimineel Lucas Boom doodschoten. Dat gebeurde in de buurt van twee basisscholen, met kinderen als getuige. ‘We riepen dat ze snel naar binnen moesten. Een aantal ging binnen meteen onder de tafel zitten. Anderen verstopten zich in het magazijn’, aldus een schooldirecteur.
Of denk aan de klopjacht in de weilanden van Broek in Waterland in 2021, nadat een groep met kalasjnikovs gewapende overvallers een overval had gepleegd op een edelmetalenzaak. Net als in Overasselt werd op agenten geschoten, kwam de zwaar bewapende dienst speciale interventies in actie en waren de verdachten afkomstig uit meerdere landen.
De opsomming kan nog wel even doorgaan. In 2020 werden in het Brabantse dorpje Wouwse Plantage martelcontainers gevonden, met tandartsstoel, klauwhamers en tangen die volgens de officier van justitie bedoeld waren voor ‘vingers en tenen’.
Dus nee, het geweld in Overasselt was niet on-Nederlands.
Nederland is dankzij zijn infrastructuur, het gedoogbeleid en zijn open economie al decennia een speler van wereldformaat in de internationale drugshandel. Het is koploper in de productie van synthetische drugs als xtc, en via de havens komt steeds meer cocaïne binnen. ‘Käse, Koks und Killer’, kopte Der Spiegel in 2021: kaas, coke en moordenaars.
Met de handel komen conflicten. Die ontstaan vaak als oude kopstukken wegvallen door geweld of arrestaties en er nieuwe spelers opstaan. De strijd draait om marktaandeel, verdwenen partijen drugs of onderlinge ruzies.
Een nuance: het aantal aan georganiseerde criminaliteit gerelateerde moorden is al jaren stabiel en daalde zelfs licht de afgelopen jaren. Het gaat gemiddeld om zo’n twintig moorden per jaar. ‘De totale moordcijfers in Nederland zijn sinds de jaren negentig gehalveerd, waardoor deze moorden sneller opvallen en meer aandacht krijgen’, zegt Marieke Liem, Leids hoogleraar Veiligheid en Interventies.
De constante liquidatiecijfers zijn opmerkelijk, gezien de enorme toename van zowel de vraag als het aanbod in Europa. ‘We zwemmen in de cocaïne', aldus Liem. Hoewel er meer dan ooit wordt gevonden in de havens van Rotterdam en Antwerpen, verstopt tussen de bananen en tractoronderdelen uit Zuid-Amerika, blijkt uit onderzoek dat de markt blijft vloeien.
‘Bij meer inbeslagnames zou je denken dat de straatprijs stijgt of dat dealers de cocaïne verdunnen, maar dat is niet het geval’, zegt Liem. ‘Uit rioolwateronderzoek en enquêtes weten we dat de puurheid toeneemt en de consumptie is gestegen.’
Met name de cocaïnehandel bracht de afgelopen jaren een nieuwe vorm van misdaad voort, met als kenmerk de inzet van ‘amateurs’. Onder hen zijn veel jongeren die via snapchat of telegram zijn geronseld. ‘Leiders van criminele bendes laten, vaak vanuit het buitenland, aanslagen en huurmoorden plegen door moderne desperado’s, voor een luttel bedrag bereid tot alles’, schreef toenmalig minister Ferdinand Grapperhaus in 2019 in deze krant.
Daarin staat Nederland niet alleen. In Zweden is het drugsgerelateerde geweld de afgelopen jaren toegenomen en zijn het ook vaak jonge rekruten die roekeloze aanslagen plegen.
In 2023 vuurde een 21-jarig bendelid met een automatisch geweer 21 schoten af bij een metrostation in Stockholm. Twee passanten, een 15-jarige jongen en een 43-jarige man, kwamen om het leven. In Antwerpen kwam in 2023 een 11-jarig meisje om toen haar familie werd beschoten. Een Vlaamse rechter zat eind vorig jaar op advies van de veiligheidsdiensten vier maanden ondergedoken in een safehouse, gescheiden van haar kinderen.
Minstens zo zorgelijk is dat criminelen zich ook richten tegen advocaten, journalisten en bestuurders, die nogal eens bedreigd worden. Een voorlopig dieptepunt vormden de moorden op advocaat Derk Wiersum en Peter R. de Vries, beiden verbonden aan Nabil B., de kroongetuige in het Marengo-proces, dat draait om liquidaties in de drugswereld.
Is Nederland een ‘narcostaat’ geworden, zoals deze week te horen was? Het antwoord is ja volgens de nauwe definitie uit woordenboek Van Dale: een ‘staat waar grootschalige productie van en/of handel in narcotica plaatsvindt’.
Experts kijken echter ook naar andere factoren, zoals de invloed van drugscriminelen op de rechtsstaat, de politiek en het dagelijks leven. ‘Narcostaten zijn landen waar de staat zijn autonomie heeft verloren aan de drugswereld. Hier is dat niet het geval. Er is natuurlijk wel corruptie, maar op kleinere schaal’, zegt Pieter Tops, expert op het gebied van ondermijning.
Het label past beter bij (delen van) landen als Mexico, Honduras en Ecuador. Dat laatste land kreeg de afgelopen jaren als doorvoerland een grote rol in de mondiale cocaïnehandel. In het Zuid-Amerikaanse land vallen jaarlijks duizenden doden bij drugsgerelateerd geweld. Ook de politiek is doelwit: in 2023 werd presidentskandidaat Fernando Villavicencio in opdracht van drugscriminelen doodgeschoten.
Tops: ‘Ik vind de discussie over het begrip narcostaat eigenlijk niet goed, omdat die alleen maar afleidt van het gesprek over de problemen en mogelijke oplossingen. Ik spreek liever gewoon over Nederland drugsland.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant