Ratko Mladic Hoe wordt oorlogsmisdadiger Ratko Mladic herdacht in Servië? Servische media kiezen voor verschillende benaderingen. Waar de commerciële tv-zenders Mladic eren om zijn verdediging van Bosnische Serviërs, benoemt de onafhankelijke nieuwszender zijn rol in de genocide van Srebrenica.
Een kind salueert bij een poster van Ratko Mladic, bij een kerk in Banja Luka, Bosnië-Herzegovina.
Held of oorlogsmisdadiger? De media in Servië en in de Servische Republiek, een deelstaat in Bosnië en Herzegovina, berichten uiteenlopend over de dood van de Bosnisch-Servische generaal Ratko Mladic. Volgens de grote commerciële zenders moet hij met de grootste staatseer worden begraven. De nationale televisiezenders proberen hun politieke kleur niet door te laten schemeren. Alleen de schaarse onafhankelijke nieuwszender durft te vragen naar onopgeloste kwesties rond Mladic.
Ratko Mladic, geboren in Republika Srpska, overleed vorige week donderdag op 84-jarige leeftijd in de gevangenis in Scheveningen. Sindsdien hebben enkele duizenden mensen uit Bosnië en Herzegovina melding gedaan van verheerlijking van oorlogsmisdaden door media en berichten op sociale media, meldt onlineplatform Registar 145a. Het platform biedt mensen de mogelijkheid om anoniem melding te doen van onder meer ontkenning van genocide in de media en op internet. Deze meldingen kunnen worden omgezet in strafrechtelijke aangiften volgens artikel 145a.
Mladic werd in 2017 door het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag veroordeeld tot levenslang wegens oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Het Joegoslaviëtribunaal hield hem verantwoordelijk voor de massamoord op ruim achtduizend Bosniakken – Bosnische moslimmannen en -jongens – in Srebrenica. De Joegoslaviëoorlogen begonnen in 1991, eindigden in 2001 en eisten ruim tweehonderdduizend levens. Mladic beging zijn misdaden vooral tijdens de Bosnische oorlog, tussen 1992 en 1995.
„Het kijken naar nieuws op de Servische televisie kan de bevolking het gevoel geven dat ze niet in hetzelfde land wonen”, zegt Tanja Maksic, media-analist bij onderzoeksplatform Balkan Investigative Reporting Network (BIRN). Dat geldt vooral voor de kijkers van de twee grootste commerciële nieuwszenders Pink TV in Servië en ATV (Alternativna Televizija) in de Servische Republiek. Dat zijn de spreekbuizen van de regeringen, met politici die veelal in de jaren negentig al aan de macht waren.
De twee zenders wekken de indruk dat Mladic een empathische man was en een held is voor de Serviërs en Bosnische Serviërs. In hun berichtgeving is het meest relevant dat hij de Bosnisch-Servische bevolking heeft verdedigd. Volgens Selma Fukelj, journalist bij Mediacentar Sarajevo, een organisatie voor ontwikkeling van onafhankelijke journalistiek in Bosnië en Herzegovina, kan de verdeelde berichtgeving „bijdragen aan de herbeleving van trauma’s bij mensen die de oorlog hebben overleefd”.
De berichtgeving van Pink TV is behoorlijk sturend, zegt Maksic. Pink TV bewerkt de archiefbeelden van Mladic zodanig dat het emoties en verontwaardiging uitlokt over hoe Mladic in Den Haag is behandeld. De zender probeert kijkers het gevoel te geven dat hij ook maar een mens was. „Het nieuws van zijn overlijden werd gebracht met clickbait-teksten als ‘Zijn laatste dagen mocht hij niet met zijn familie spenderen’, die doen denken aan de roddelpers”, zegt Maksic.
ATV wordt beschouwd als de stem van de regering van de Servische Republiek. „De omroep is eigendom van een bedrijf dat nauw verbonden is met de familie van de voormalige president van de Servische Republiek, Milorad Dodik – die een van de grootste ontkenners van de genocide is”, zegt de Bosnische journalist Fukelj. In de reportages van de nieuwszender zijn mensen te zien die hem eren, liederen voor hem zingen en kaarsen aansteken in christelijk orthodoxe kerken.
Net als bij Pink TV komt het perspectief van de slachtoffers van Srebrenica, het vonnis vanwege genocide en andere oorlogsmisdaden niet of nauwelijks aan bod. Mladic zou juist slachtoffer zijn geweest van het Joegoslaviëtribunaal. Hij is daar volgens de berichtgeving van ATV onmenselijk behandeld, zegt Fukelj.
De twee nationale televisiezenders RTS (Radio Televizija Srbije) in Servië en RTRS (Radio Televizija Republike Srpske) in de Servische Republiek proberen politiek controversiële onderwerpen zoveel mogelijk te vermijden. Deze zenders hebben tot nu toe het minst bericht over de ontwikkelingen rond Mladic’ dood. Volgens Maksic en Fukelj willen de nationale televisiezenders geen problemen met de regeringen. RTS en RTRS noemen Mladic dus ook gewoon „een generaal”.
Twee mannen kijken in Belgrado naar de live-uitzending van de rechtszaak tegen Ratko Mladic bij het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag, juni 2011.
Kijkers krijgen de indruk dat de nationale televisiezenders aan objectieve berichtgeving doen door openlijke propaganda en clickbait-teksten – waar de commerciële zenders aan doen – te vermijden, zegt Maksic. De zenders willen kritische kijkers niet van zich vervreemden, en wekken de suggestie dat ze betrouwbare, neutrale informatie bieden. Maar door de gasten die de zenders uitnodigen voor nieuwsprogramma’s wordt het zichtbaar dat RTS en RTRS meer neigen naar regeringsgezinde berichtgeving. Door de keuzes die de zenders maken kunnen ze politici te vriend houden en verdere inmenging voorkomen.
Kalanovik, de geboorteplaats van Mladic in de Servische Republiek, stond centraal bij RTRS. In reportages komen de inwoners aan het woord. „Niemand kan ons de herinneringen aan hem afpakken” en „Een eerlijk en adequaat medisch proces werd hem onthouden in Den Haag”, stellen zij. Het Facebook-profiel van de nieuwszender deelt ook praktische informatie, bijvoorbeeld over vervoer voor veteranen naar de begrafenis van Mladic, maandag in Belgrado.
RTS pakte uit met een documentaire over het leven van Mladic. De zender meldt wel dat Mladic eindigde als veroordeeld oorlogsmisdadiger, maar noemt hem zelf niet zo.
Een heel ander geluid komt van N1, een van de invloedrijkste nieuwszenders in voormalig Joegoslavië. Hier is kritiek op de autoriteiten te horen. De nieuwszender, in 2014 opgericht, staat onder grote druk van de regeringen. Op direct verzoek van de Servische president Aleksandar Vucic werden in 2025 en 2026 kritische werknemers ontslagen, managers en de directeur werden uitgeschakeld. De kans is groot dat de zender wordt gekaapt door de overheden of verdwijnt.
„De manier waarop N1 bericht over de dood van Mladic ligt dicht bij de manier waarop andere Europese landen over hem berichten. N1 noemt Mladic een oorlogsmisdadiger, koppelt het nieuws van zijn dood aan de genocide van Srebrenica en vraagt zich af hoe het met slachtoffers van de oorlog gaat”, zegt Maksic.
Volgens Maksic kan de uiteenlopende berichtgeving de politieke en maatschappelijke verdeeldheid in Servië verder verdiepen. Sommige Serviërs weten soms niet goed hoe ze hun eigen verleden moeten duiden. „Aan het begin van de jaren 2000 hebben de politici de Joegoslaviëoorlogen begraven in de Servische publieke opinie. Door de media onder controle te houden wil de regering doen lijken alsof er geen polarisatie is. Dit kan bij de kijkers juist voor meer verwarring zorgen over welke problemen zich daadwerkelijk in het land afspelen.”