Ze pleitte voor het recht op abortus en beschouwde het heterohuwelijk lange tijd als een gevangenis. Meer dan vijftig jaar lang gold Gloria Steinem als boegbeeld van het feminisme in de VS en daarbuiten. Woensdag overleed de schrijver, journalist en activist op 92-jarige leeftijd.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant, met als specialisme sociale ongelijkheid.
‘Om 19.00 uur had ik gekeken hoe drie meiden hun haar verleidelijk hadden opgestoken als suikerspinnetjes. Om 19.15 uur had ik gepraat met twee andere Bunnies-to-be, de een danseres, de ander een model uit Texas. Om 19.30 uur zag ik zich een grote crisis voltrekken omdat een bunny haar kostuum naar de stomerij had gestuurd, met haar verlovingsring er nog in. [...] Om 20.15 uur, toen ik eindelijk binnen mocht komen, was ik bloednerveus.’
Gloria Steinem komt door de selectie heen, krijgt een blauw kostuumpje aangemeten en mag, na een weekend lang ‘de Bunny Bijbel’ te hebben bestudeerd, aan de slag in de Playboy Club in New York. Het is 1963 en de 29-jarige maakt met haar gevatte undercoverreportage A Bunny’s Tale naam als schrijver. Ze legt het seksisme in de club van Hugh Hefner bloot en beschrijft de uitbuiting die de vrouwen er ten deel valt.
‘Het bleef me achtervolgen en dat betekende dat ik later nog minder serieuze opdrachten kreeg’, blikte Steinem in 2008 terug. Ze is dan 74 jaar oud en geldt als absoluut kopstuk binnen de tweede feministische golf. Donderdag, nadat haar overlijden was bekendgemaakt, publiceerde The New York Times het interview met Steinem voor het eerst.
Gloria Steinem werd in 1934 in Ohio geboren, als een van de twee dochters van een rondreizende antiekhandelaar en een lokale krantenjournalist. Door het los-vaste bestaan van het gezin gaat Steinem pas naar school als ze 12 jaar is, lezen leert ze door borden langs de kant van de weg te ontcijferen.
Als haar ouders rond haar 10de levensjaar scheiden en haar zus gaat studeren, blijft Steinem met haar moeder Ruth thuis achter. Ze moet haar, een mentaal kwetsbare vrouw, gedurende haar latere kindertijd verzorgen. Moeder Ruth lijdt aan ernstige hallucinaties en depressies en het lukt haar niet om werk te behouden.
Haar jeugd tekent Gloria Steinems kijk op het huwelijk en het moederschap. Kinderen krijgt ze niet omdat ze als kind zo intensief voor haar moeder moest zorgen. Ook vormen de gebeurtenissen haar blik op genderongelijkheid in het Amerika van de jaren zestig: vrouwen, zo raakt Steinem overtuigd, ontbreekt het aan politieke en maatschappelijke kansengelijkheid.
Haar leerachterstand weet ze in te halen door fervent te lezen en Steinem studeert in Massachusetts met hoge cijfers af in de politicologie. Als ze op 22-jarige leeftijd haar academische opleiding afrondt, vertrekt ze op eigen houtje naar India, haar verlovingsring onder het kussen van haar vriend achterlatend. ‘In de jaren vijftig werd het huwelijk gepresenteerd als het enige dat je leven nog echt kon veranderen’, vertelt ze in 2008. ‘Zodra je eenmaal getrouwd was, stond je leven in het teken van de carrière van je echtgenoot en je kinderen. Als je dat gelooft, dan is dat net zoals doodgaan.’
Steinem probeert als schrijver naam te maken binnen een seksistische redactiecultuur, waarin vrouwen in de journalistiek naar de mode- en lifestyleredacties worden gedirigeerd. Ze wil echter over politiek schrijven. Begin jaren zestig haalt ze een grote freelanceklus over anticonceptie binnen voor mannenblad Esquire. Een mannelijke chef gunt haar de opdracht vanwege ‘haar geweldige benen’.
Jaren later gaat ze op reportage naar een bijeenkomst van vrouwen die een abortus hebben ondergaan. De medische ingreep is in de VS op dat moment illegaal. De samenkomst resulteert in haar eigen feministische ontwaking. Ook haar eigen abortus, die ze op 22-jarige leeftijd in Londen had laten uitvoeren, zet haar aan het denken. ‘Het was levensveranderend om vrouwen eerlijk te horen vertellen over iets dat alleen vrouwen overkomt en om tegelijk serieus te worden genomen.’
In 1969 komt Steinem ‘uit de kast’ als feminist met de baanbrekende publicatie van het essay After Black Power, Women’s Liberation. Enkele jaren daarvoor, in 1963, zijn The Feminine Mystique (Betty Friedan), waarin de witte huisvrouw op de voorgrond staat, en het semi-autobiografische boek The Bell Jar van Sylvia Plath verschenen. De tweede feministische golf in de VS is goed en wel onderweg.
In het essay betoogt Steinem dat het feminisme tot dan toe witte, relatief welgestelde vrouwen centraal stelt. Bovendien, zo sluit Steinem af, betekent de emancipatie van vrouwen op de lange termijn ook ‘bevrijding’ voor mannen, omdat ook zij zullen worden verlost van rigide gendernormen, een opvatting die binnen het feminisme van vandaag de dag nog weerklank vindt.
Met het essay vestigt de ietwat bescheiden Steinem, naar eigen zeggen doodsbang om in het openbaar te spreken, haar naam als feministisch kopstuk in de VS. Haar privilege als jonge, witte vrouw gebruikt ze om minderheden bij de feministische strijd te betrekken. Etniciteit en gender zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden omdat ze beide worden gebruikt om mensen tot superieur en inferieur te bestempelen, betoogt Steinem begin jaren zeventig. Die opvatting staat centraal in het intersectionele feminisme van nu.
In Steinems appartement in Manhattan wordt het magazine Ms. (mevrouw) geboren, geleid door een volledig vrouwelijke redactie. Ms. moet een tegenhanger vormen voor de standaard vrouwenbladen, die over het huishouden en mode publiceren.
Op de cover van de eerste editie van het feministische blad staat het stripfiguur Wonder Woman afgebeeld, die een Amerikaanse winkelstraat afschermt van oorlogsvliegtuigen en bommen. Het is 1972 en de VS zijn in de ban van de Vietnam-oorlog en de presidentiële campagne van Shirley Chisholm, de eerste zwarte vrouw die een gooi doet naar de Democratische nominatie. Simone de Beauvoir wordt op de cover aangekondigd als nieuwe feminist. Dankzij een essay in de eerste editie krijgt Wonder Woman haar superkrachten terug, nadat uitgever DC Comics die haar eerder had laten opgeven in ruil voor een mannelijke minnaar.
De bekende Amerikaanse journalist en nieuwslezer Harry Reasoner maakt het blad op nationale televisie belachelijk en voorspelt een snelle ondergang. Ms. wordt vandaag de dag nog altijd gedrukt.
Toch is Steinems reputatie niet ongenaakbaar. Ze kreeg vaak het verwijt niet radicaal genoeg te zijn. Ook haar conventioneel aantrekkelijke uiterlijk bleef jarenlang een punt van discussie, bij zowel voor- als tegenstanders. Haar lange haar, gedragen in een middenscheiding, en hippe Ray Ban-bril maakten Steinem tot een mediageniek boegbeeld van de tweede feministische golf. Auteur Betty Friedan uit dezelfde generatie feministen nam haar kwalijk dat het bij haar meer om voorkomen dan om inhoud draaide: ‘De media hebben geprobeerd haar een celebrity te maken, maar ze is geen leider.’
Inhoudelijk is het Steinems steun voor Bill Clinton die haar in de jaren negentig wordt nagedragen door haar feministische zusters. De president is op dat moment hevig in opspraak vanwege zijn affaire met de zo’n 27 jaar jongere Monica Lewinsky. Ze komt er jaren later op terug.
Ook een essay over transgenderrechten uit de jaren zeventig leidt tot kritiek. Over die laatste groep zegt ze in 2013: ‘Ik geloof dat transgender mensen, inclusief degenen die een transitie hebben doorgemaakt, een echt, authentiek leven leiden. Dat hoort te worden gevierd, niet in twijfel te worden getrokken.’
Op 66-jarige leeftijd trouwt Steinem alsnog. De tijd is dan rijp, zegt ze in 2008: ‘Op dat punt hadden we dertig jaar gestreden de wetten beter te maken. Een gelijkwaardig huwelijk is nu wel mogelijk.’
Tot op latere leeftijd blijft ze binnen het feminisme actief. Zo prijst ze in juni van dit jaar nog de biografie van de Franse Gisèle Pelicot, die door haar echtgenoot jarenlang werd misbruikt. ‘Elk voorbeeld van rechtvaardigheid bevrijdt ons’, schrijft ze op Instagram.
Ze richt een actiegroep op die geld inzamelt voor het abortusrecht en de lobby hiertoe en schrijft talloze boeken. Uit de in 2019 bijgewerkte essaybundel Outrageous Acts and Everyday Rebellions: ‘We zijn duidelijk nog niet ontsnapt aan de hiërarchieën gebaseerd op gender en etniciteit, klasse en kaste. Maar alle bewegingen die zich hiertegen verzetten, stellen ons een vrijheid voor die aan die patronen voorbijgaat.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant