Wat zijn dit voor vragen? Naar aanleiding van haar tv-serie ‘Onze vrouw in Rio’: acht dilemma’s voor Latijns-Amerikacorrespondent Nina Jurna (57). ‘Kiezen tussen Bolsonaro en Lula? Doe ik niet.’
Ianthe Sahadat is redacteur van de Volkskrant, met bijzondere aandacht voor koloniale geschiedenis.
Brazilië, het land of Rio de Janeiro, de stad?
‘Rio. Mijn stad. De stad waarop ik in 2011 verliefd werd en waar ik wilde blijven. In de serie Onze vrouw in Rio vertel ik via Rio een Braziliaans verhaal. Want wat in Rio speelt, staat in veel opzichten voor het hele land: de opmars van radicaal-rechts, de rol van evangelisten, de hoge criminaliteitscijfers, het dagelijkse gevoel van onveiligheid, de verschillen tussen arm en rijk.
‘Cariocas, de inwoners van Rio, zijn mensen die het leven elke dag met een enorme levenslust en energie aangaan in de wetenschap dat ze de volgende dag dood kunnen zijn. Het leven is daardoor intens. Met wildvreemden kun je snel warm en persoonlijk contact hebben, om ze vervolgens nooit meer te zien. Mensen kunnen waanzinnig goed in het moment leven. Het is een vorm van overleven: morgen kan alles anders zijn.’
Rio in 2011 of in 2026?
‘2026, zonder enige twijfel. Voor mij persoonlijk. Mijn leven is veel stabieler. Ik kwam hier in 2011 in mijn eentje met twee jonge kinderen, mijn freelancecontract werd niet verlengd. Gekkenwerk eigenlijk, maar zo voelde het toen niet. Ik dacht: het lukt me wel.
‘Als ik nu foto’s uit die tijd zie, denk ik: hoe kon je dit doen? Nederlandse vrienden verklaarden me destijds voor gek, in Rio vond niemand het vreemd dat ik zomaar met twee jonge kinderen naar Brazilië was geëmigreerd. Op die energie van de stad heb ik een soort vliegende start gemaakt.’
Mooiste plek op aarde of gevaarlijkste plek?
‘Het gevaar is overal, maar ik kan geen mooiere, uniekere plek bedenken dan Rio. Het is de combinatie van natuur met stad. De stranden, maar ook de jungle. Ik woon midden in de stad, maar kijk vanuit mijn huis op een stuk jungle. Aapjes komen in mijn raamkozijn banaan eten. Door de heuvels en de bouw van de stad liggen de favela’s, de arme wijken, en andere wijken door elkaar. Ook in een favela kun je vlak bij het strand wonen.’
Ipanema of Rocinha?
‘Rocinha is de grootste favela van Rio. Ipanema is een buurt voor de middenklasse en hogere middenklasse vlak bij het strand. Ik heb in allebei gewoond. Rocinha was geweldig, maar ik kies Ipanema. Ik voel mezelf bevoorrecht dat ik de keuze heb kunnen maken om te verhuizen toen het financieel beter ging.
‘Armere mensen hebben er respect voor dat ik in Rocinha heb gewoond, het kan soms echt het ijs breken als ik als journalist op pad ben. De upper class kijkt erop neer. Ik ben destijds vrienden verloren, die zeiden gewoon: als je daar gaat wonen, kom ik niet meer langs.
‘In de serie volg ik gemeenteraadslid Rafael Satiê van de partij van Bolsonaro, een zwarte politicus uit de favela, van arme komaf. Zijn vader was drugsdealer, een broer zit in de gevangenis, een andere broer is vermoord. Hij zegt: ik heb een ander pad gekozen dankzij God. Aanvankelijk merkte ik dat hij terughoudend was: een journalist, die zal wel links zijn. Tot ik vertelde dat ik in Rocinha heb gewoond. Vervolgens nodigde hij me zelfs thuis uit.
‘Het komt radicaal-rechts goed uit dat een man als Satiê bij de partij zit, ze hebben veel zwarte stemmen te winnen. Mij fascineert het dat Satiê in zijn werkkamer foto’s van Bolsonaro én Martin Luther King heeft hangen. Zijn hele staf is zwart. Terwijl Bolsonaro geregeld racistische uitspraken doet.
‘Het wonen in de favela is een belangrijke vormende periode geweest voor mij als journalist. Ik leerde er dat mensen echt op elkaar zijn aangewezen om te overleven, omdat de overheid volledig afwezig is. De stroom valt voortdurend uit, mensen helpen elkaar met aftappen. Water zit in waterbakken op de daken. Is je water op, dan komt je buurman met een slang: ik pomp wel wat naar jouw bak. Mensen leven dicht op elkaar, er is weinig privacy, je let op elkaar, zorgt voor elkaar. Door de volledige afwezigheid van de overheid voel je je ook echt een tweederangsburger. Waar ik nu woon, groet ik mijn buren, meer is het vaak niet.
‘Ik romantiseer het niet, want de voornaamste reden om weg te gaan was veiligheid. Mijn kinderen speelden altijd op straat, vonden het heerlijk daar. Maar ze werden ouder en vanaf een bepaalde leeftijd, een jaar of 13, worden kinderen interessant voor de kartels die in de favela’s de dienst uitmaken. Dat is ook waarom bijvoorbeeld Tuany in de serie, die haar eigen balletschool in de favela heeft, weg wil met haar man en hun zoontje. Ze hebben alles op alles gezet om te sparen en te kunnen verhuizen. Ze zijn in hun leven al zo veel mensen verloren door bendegeweld en politieacties, ik begrijp hun angst.’
‘Onze man’ of ‘onze vrouw’?
‘Haha. ‘Onze man’ heeft al veel series, dus ik pleit voor ‘onze vrouw’. Het is een goede titel. We hebben Thomas (Erdbrink, die in 2015 begon met Onze man in Teheran, red.) wel om toestemming gevraagd. Hij vond het geen probleem. Hij was destijds de eerste. In zijn kielzog gingen nog heel veel mannen naar allerlei bestemmingen.
‘Ik wilde een serie maken in aanloop naar de verkiezingen in oktober. Het zijn belangrijke verkiezingen, voor Brazilië en voor de regio, die de afgelopen jaren een enorme verrechtsing heeft doorgemaakt.
‘Dan is er Trump, die Latijns-Amerika echt als zijn achtertuin ziet, met Brazilië als de hoofdprijs. Meer dan ooit zal deze verkiezingsstrijd worden gedomineerd door kiezersbeïnvloeding, smerige campagnes met leugens en nepnieuws via sociale media. Ook vanuit het buitenland. Milei is vanuit Argentinië al een anti-Lula-campagne begonnen, andere rechtse leiders in de regio zullen volgen, Trump ook.’
Lula of Bolsonaro?
‘Ik ben journalist, dus ik kies niet. Brazilië is een van de meest ongelijke landen ter wereld. Wat pogingen betreft om die kloof tussen arm en rijk te verkleinen en de economie te laten groeien, kom je eerder bij Lula uit. Hij is een sociaaldemocraat, pro oliewinning, alles ten bate van de werkgelegenheid.
‘Hij stelde quota in aan universiteiten, voor Afro-Brazilianen en studenten uit de favela’s, om het klassensysteem te doorbreken in het onderwijs. Veel mensen die ik portretteer in de serie zijn zo uit hun klasse gekomen. Tegelijkertijd is er kritiek: onder Lula is het er niet veiliger op geworden in de favela’s. Links heeft geen goed antwoord op de drugscriminaliteit en het geweld, radicaal-rechts is voor keihard optreden.’
‘Tegenover Lula staat Flávio Bolsonaro. Al stemmen mensen vanwege zijn vader, Bolsonaro senior, die is veroordeeld tot 27 jaar cel vanwege een couppoging en het leiden van een criminele organisatie. Zijn aanhangers noemen dat nepnieuws, ze zijn tegen het hooggerechtshof, hij is nog altijd populair. Flávio zegt steeds: als ik win, sta ik straks met mijn vader op het podium.
‘De aantrekkingskracht van rechts is groot, juist ook bij arme Brazilianen. Brazilië kent ontzettend veel criminaliteit, drugskartels, afwezige vaders omdat ze dood zijn, gevangen zitten, aan lager wal zijn geraakt. Radicaal-rechts en de populaire evangelisten bieden een simpel antwoord: wij helpen om die familiestructuren te herstellen.
‘Mannen worden opgeroepen hun verantwoordelijkheid te dragen. Stop met drinken en gokken, kies voor God, zorg voor je gezin. De kerkdiensten zijn spectaculair, shows met bands en neonlichten, charismatische voorgangers die voorspoed en succes beloven als je de juiste keuzes maakt. Heel praktisch allemaal: woensdag bidden voor familie, donderdag voor rijkdom.
‘En het werkt. Het is enorm ingewikkeld om de georganiseerde misdaad te verlaten. De enige geaccepteerde route is eigenlijk om je bij een evangelische kerk aan te sluiten. Het gebeurt veel. Tegelijkertijd voeren evangelisten intensief campagne tegen van alles, tegen carnaval, bailefunk (dansfeesten in de favela’s, red.), blootheid, lhbti en abortus.’
Tanlines of tatoeages?
‘Brazilianen zijn gek op allebei. Ik kies tanlines, marquinhas in het Portugees. Vroeger waren het de lijnen van echte bikinibandjes waarmee mensen pronkten. Inmiddels gaan meiden en vrouwen massaal naar salons waar je met plakstrips kunt zonnen, op het dak of in de zonnecabine.
‘Ik ging langs bij Gé, die een goedlopende salon heeft in de favela. De meiden die ik er sprak, hebben grote ambities. Ze willen niet zoals hun moeders en oma’s een leven lang zwoegen als werkster voor een rijk gezin, maar doorleren: arts worden, biomedische wetenschappen studeren, een bedrijf opzetten. ’
Favela-lifestyle of leven in de favela?
‘Brazilianen uit de hogere- en middenklasse omarmen massaal de cultuur uit de comunidades (favela’s): dansstijlen en muziek, zoals bailefunk en tanlines. De lifestyle en het echte leven hebben weinig met elkaar te maken. Er is niks romantisch aan leven in de favela. Ik hoop dat de liefde voor de lifestyle ervoor zorgt dat er minder wordt neergekeken op mensen uit deze wijken. Dat het vanzelfsprekender wordt hen te betrekken bij de rest van Rio.
‘Veel toeristen, ook uit Brazilië, gaan op favelatours. Op sociale media plaatsen mensen dronefilmpjes van zichzelf in de favela. Het heeft iets ongemakkelijks: kijk mij op een gevaarlijke plek. Wat ik wel heb gemerkt: lokale gidsen, kids uit de wijken, spreken veel beter Engels dan kinderen uit mijn buurt die dure privélessen volgen. Vanwege de bijeffecten kies ik liever toch de lifestyle.’
Onze vrouw in Rio, vanaf 6/9: elke zondag om 20.15 uur op NPO 2.
1969 geboren in Renkum
1990-1994 studie journalistiek Hogeschool Windesheim, Zwolle
1995 verslaggever omroep AT5, Amsterdam
2000 verhuist naar Paramaribo, Latijns-Amerikacorrespondent RTL Nieuws
2011 verhuist naar Rio de Janeiro
2015 Latijns-Amerikacorrespondent NRC
2019 gast in Zomergasten
2022 Latijns-Amerikacorrespondent NOS, naast NRC
2023 serie Van Bahia tot Brooklyn, VPRO
2026 serie Onze vrouw in Rio, VPRO
Nina Jurna heeft een relatie met de in Suriname wonende milieuactivist Erlan Sleur en twee volwassen kinderen uit een eerdere relatie.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant