Kunst is méér dan mooi of interessant, het is ook gezond, zegt psychobioloog Daisy Fancourt, die onderzoek deed naar de helende werking. Kunst is een medicijn, stelt zij zelfs – ze zag het bij haar zieke dochter.
is kunstredacteur van de Volkskrant.
Of je het nou zelf beoefent, bekijkt of beleeft, kunst is gezond. Dat is de boodschap van het nieuwe boek Kunst als medicijn van wetenschapper Daisy Fancourt. Haar inzichten staaft de Britse hoogleraar psychobiologie en epidemiologie met talloze onderzoeken en voorbeelden. Kunst werkt bijvoorbeeld stressverlagend en voorkomt chronische ziekten. Ook interessant: kunst maakt ons socialer en zelfs, bijvoorbeeld als we zingen, seksueel aantrekkelijker.
Fancourt (36) houdt zich al vijftien jaar wetenschappelijk bezig met de invloed die kunst op welzijn en gezondheid kan hebben. Ze schrijft: ‘Kunst is geen luxe, maar een noodzaak.’
Zelf is ze duidelijk van die noodzaak doordrongen. Op het moment dat de Volkskrant haar per videoverbinding spreekt, is het in Londen pas 8 uur ’s ochtends. Toch heeft Fancourt al een portie kunst op. Tijdens het forensen in de trein luistert ze op haar koptelefoon muziek: ‘Ik noem het mijn creatieve woon-werkreis: een makkelijke manier om ’s ochtends in de juiste stemming te komen en aan het einde van de werkdag te ontspannen.’
Kunst als medicijn leest als een opmerkelijke combinatie tussen zelfhulpboek en politiek manifest, met naast praktische adviezen bijvoorbeeld ook aandacht voor de economische voordelen van investeren in kunst.
Niet dat we de waarde van kunst volgens Fancourt moeten reduceren tot gezondheidswinst, economische opbrengsten of ander nut. ‘Het gaat erom dat kunst deze positieve effecten van nature al heeft, of we het er nou over hebben of niet. Als we extra investeringen en subsidies willen loskrijgen, moeten we het wel over die effecten hebben.’
Wat vindt u na zo veel jaar in dit onderzoeksgebied, de meest verrassende uitkomst?
‘Ik ben vooral enthousiast over de biologische werking van kunst. Veel effecten herkennen we intuïtief: mensen voelen zich rustiger of gelukkiger na een culturele activiteit. Inmiddels kunnen we aantonen dat kunst invloed heeft op stresshormonen, ontstekingseiwitten in het immuunsysteem en zelfs, daar zijn nu steeds meer aanwijzingen voor, op de manier waarop onze genen tot expressie komen. Ik vind het geweldig dat kunst niet alleen iets doet op het niveau van onze bewuste ervaring, maar ook allerlei processen in ons lichaam beïnvloedt waarvan we ons niet eens bewust zijn.’
Het viel me op dat u in uw boek geen duidelijke definitie van kunst geeft. Handwerken en koken kunnen bijvoorbeeld ook tellen als kunstvorm. Hebt u geprobeerd de definitie concreter te maken?
‘Toevallig organiseer ik deze week een bijeenkomst met wetenschappers uit de hele wereld waarin we ons richten op de ontwikkeling van wereldwijde definities van kunst. De definities die we nu vaak hanteren, zijn gebaseerd op wat wij in het mondiale Noorden als ‘hoge kunst’ beschouwen, bijvoorbeeld museumbezoek. Maar kunst bestaat ook uit ambachten, handwerk, kookkunst en creativiteit in het dagelijks leven. In mijn boek heb ik het daarom over de ‘ingrediënten’ van kunst, zoals creativiteit, verbeelding, zintuiglijke beleving en esthetiek.’
Wat is de meest betekenisvolle manier waarop kunst een rol kan spelen in de gezondheid van mensen?
‘Zonder twijfel heeft kunst de meeste impact op onze mentale gezondheid. Interessant is dat veel andere algemene gezondheidsadviezen, zoals gezond eten, voldoende slapen en bewegen, ook gunstig zijn voor de mentale gezondheid, maar dat de invloed van kunst verder reikt.’
Hoe komt dat?
‘Kunst helpt ons ontspannen, emoties te uiten en te begrijpen, stimuleert onze hersenactiviteit en ondersteunt cognitieve verwerking. Je zou kunst kunnen zien als een laagdrempelige vorm van therapie, ook als we het gewoon doen voor ons plezier.’
Als je kunst beoefent met als primair doel om bijvoorbeeld minder gestrest te worden, werkt dat? Als ik erg gespannen ben en een rustgevende yogales probeer te volgen, voel ik me soms juist extra gefrustreerd.
‘Wat interessant is: je hoeft als het om kunst gaat niet per se iets rustgevends te doen om tot rust te komen. Snelle muziek, wild dansen of expressief tekenen kan bijvoorbeeld helpen om frustratie kwijt te raken. En als je je niet goed voelt en je zoekt steun bij muziek, kies dan juist een nummer dat past bij hoe je je voelt. Vervolgens kun je met ieder volgend nummer langzaam opschuiven richting de stemming die je graag zou willen hebben. Dat is een bewezen methode.’
Soms duiken we in een boek of een film omdat we willen vluchten uit het dagelijks leven. Is zulk soort escapisme ook gezond?
‘Escapisme is een van de manieren waarop kunst ons helpt onze emoties te reguleren en met stress om te gaan. Zelfs korte momenten waarop je je stresssysteem tot rust brengt, door een paar minuten muziek te luisteren of even in een boek te verdwijnen, zijn ontzettend waardevol. Het is bijvoorbeeld interessant dat er nu een enorme toename is in fantasylezers. Die explosieve groei valt samen met een periode waarin veel mensen zich bewust zijn van conflicten wereldwijd.’
Het viel me op dat u veel onderzoeken aanhaalt naar de positieve effecten van muziek. Is muziek een wondermiddel?
‘Muziek is de kunstvorm waarnaar het meeste onderzoek is gedaan. Daarom hebben we inderdaad sterke bewijzen voor de helende werking. Maar inmiddels groeien de aanwijzingen dat andere kunstvormen, zoals film, theater, dans en circus, veel van dezelfde gezondheidsvoordelen bieden.’
U bent opgeleid als musicus en komt uit een gezin van musici. Welke rol speelt die achtergrond in uw onderzoek?
‘Doordat ik opgroeide in de muziekwereld heb ik niet alleen de voordelen van kunst van dichtbij gezien, maar ken ik ook de uitdagingen. Uit onderzoek blijkt dat professionele kunstenaars vaak een hoog niveau van welzijn hebben, maar ook relatief veel last hebben van angst en depressie. Dat komt vooral door de onzekerheid van creatieve beroepen en het feit dat we kunstenaars maatschappelijk onvoldoende ondersteunen.’
Is het dan gezonder om als hobby kunst te beoefenen dan beroepsmatig?
‘Vreemd genoeg waarschijnlijk wel. Maar ik vind dat dat niet zo zou moeten zijn. In Ierland is recentelijk geëxperimenteerd met een basisinkomen voor kunstenaars. Daaruit bleek dat kunstenaars met een basisinkomen meer werk produceerden waar meer mensen bij betrokken raakten. De investering betaalde zich ook economisch terug. En de mentale gezondheid van de deelnemende kunstenaars verbeterde aantoonbaar. Dat laat zien dat niet het beoefenen van kunst het probleem is, maar de omstandigheden waaronder kunstenaars moeten werken.’
De Volkskrant publiceerde onlangs een artikel over musici die voor een ander beroep hadden gekozen. Een van hen beschreef dat ze eindelijk tijd had om te sporten en zich fitter voelde. Kan kunstbeoefening een gezondheidsrisico zijn?
‘Soms zien we inderdaad een verzadigingseffect; dat betekent dat méér doen tot op zekere hoogte beter is, maar daarna niet meer. Voor lezen geldt hetzelfde. Dat heeft een positief effect op gezondheid en welzijn, maar het betekent ook vaak minder lichamelijke activiteit. Het draait uiteindelijk om een juiste balans.’
In een aangrijpend hoofdstuk in uw boek vertelt u over uw dochter die te vroeg werd geboren en ziek werd. In het ziekenhuis zong u voor haar. Deed u dat omdat u wist dat het goed zou zijn voor haar?
‘Ik voelde me volkomen machteloos, ik mocht haar niet eens aanraken. Toen dacht ik ineens aan een onderzoek waarover ik had gelezen. Daarom begon ik te zingen. Terwijl ik naast haar zat en naar de monitor keek, zag ik in realtime het effect. Haar hartslag werd rustiger en gelijkmatiger, haar zuurstofsaturatie ging omhoog. Gewoon door een simpel liedje te neuriën; dat vond ik ongelooflijk indrukwekkend.’
U schetst dat mensen eeuwenlang gewend waren om gezamenlijk te zingen, te dansen en verhalen te vertellen, maar dat deze gewoonten met de industrialisering en hogere welvaart zijn verdwenen. U schrijft: ‘We zakken weg in een toestand van artistieke passiviteit.’ Hoe komt dat?
‘Veel spontane creatieve tradities zijn verloren gegaan. Vroeger kwam iedereen bijvoorbeeld wekelijks samen in een kerk of een andere religieuze gelegenheid. Daarbij werd samen gezongen. Dat is niet iedereen meer gewend. Hetzelfde geldt voor gemeenschappelijke verhalen vertellen of samen dansen. Daardoor ontstaat het idee dat je alleen kunst zou moeten beoefenen als je iets heel goed kunt. Want als je jezelf gaat vergelijken met professionele zangers, durf je al gauw niet meer te zingen. Bovendien zijn de kunsten steeds verder uit het onderwijs verdwenen. Kinderen verliezen al op jonge leeftijd het vanzelfsprekende contact met kunst. En gedrag dat je als kind niet ontwikkelt, pak je als volwassene veel minder snel weer op.’
U werkt voor de Wereldgezondheidsorganisatie. Die organisatie heeft richtlijnen gemaakt voor beweging. Denkt u dat er richtlijnen komen voor kunst?
‘Voor kunst hebben we nog geen richtlijn of publiekscampagne. Ik denk dat die er wel zou moeten zijn. In het Verenigd Koninkrijk hebben we de bekende campagne ‘five a day’, die geldt voor groente en fruit. Achter zo’n concreet getal zit verrassend weinig harde wetenschap, het is gewoon makkelijk te onthouden. Wat kunst betreft: het is belangrijk om dagelijks creatief bezig te zijn, al is het maar vijftien of twintig minuten. En daarbij is het goed om iedere week een uur vrij te maken voor een gerichte kunstactiviteit, zoals een cursus, museumbezoek of concert. Het wordt nog een uitdaging om deze boodschap in een pakkende slogan te vatten.’
Daisy Fancourt, Kunst als medicijn: De wetenschap van kunst en gezondheid. Uit het Engels vertaald door Roos van de Wardt. Uitgeverij Ten Have; 304 pagina’s; € 27,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant