Nu Duitsland Rusland verantwoordelijk houdt voor de mislukte droneaanval op de luchthaven Leipzig/Halle, sluiten de landen over en weer elkaars culturele instellingen: het Russisches Haus in Berlijn en drie Goethe Instituten in Rusland. Welke rol speelden de instellingen in de Duits-Russische diplomatie?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant.
Toen het Duitse Goethe Instituut eerder dit jaar zijn 75-jarige bestaan vierde, bracht de Duitse president Frank-Walter Steinmeier in herinnering waarom de Duitse taal- en culturele instelling, die 154 vestigingen heeft in honderd landen, op aarde is. ‘Voor landen zoals de onze, die geen grootmachten zijn, moet buitenlandbeleid op vier pijlers rusten’, zei hij. Na militaire macht, diplomatie en internationale allianties is ‘cultuur en wetenschap’ de vierde drager van de Duitse diplomatie. ‘Als soft power, als iets wat we de wereld te bieden hebben.’
Die vierde Duitse pijler staat sinds dinsdag niet meer overeind als het aankomt op Rusland. De Duits-Russische diplomatieke relatie bereikte een nieuw dieptepunt toen Duitsland Rusland openlijk verantwoordelijk hield voor de mislukte droneaanval van 4 augustus op vliegveld Leipzig/Halle. Duitsland kondigde aan het contract met het Russische Huis in Berlijn, een met het Goethe Instituut vergelijkbare culturele instelling van Russische bodem, bij de eerstvolgende mogelijkheid (juni 2027) te verbreken. In reactie daarop sloot Moskou de Goethe Instituten in Moskou, St.-Petersburg en Jekaterinenburg.
De sluiting van de cultuurhuizen is van symbolische waarde, volgens Hans van Koningsbrugge, hoogleraar geschiedenis en politiek van Rusland aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Het zijn relieken van de oude politiek, van het lang gangbare idee dat je moest blijven proberen om Rusland bij het Westen te betrekken.’ Andere Europese landen lieten dat idee direct na Ruslands volledige invasie van Oekraïne los, weet hij als oud-directeur van het Nederland Rusland Instituut. ‘Wij hebben op de eerste dag na de invasie de deuren gesloten. Het is eigenlijk gek dat Duitsland dat niet deed.’
Het openen van taal- en cultuurinstituten is sinds de vorige eeuw een beproefde methode om betrekkingen met het buitenland te onderhouden. De Fransen richtten in 1907 het Institut Français op, de Britten in 1934 de British Council, de Spanjaarden in 1991 het Instituto Cervantes en de Chinezen zijn sinds 2004 alom aanwezig met het Confucius Institute.
Maar specifiek voor Duitsland, dat na de Tweede Wereldoorlog in een internationaal isolement was beland, was het in 1951 opgerichte Goethe Instituut een middel om het vertrouwen van de wereld terug te winnen, zegt Ton Nijhuis, hoogleraar Duitslandstudies aan de Universiteit van Amsterdam en directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam. ‘Er is geen land dat zoveel in culturele diplomatie investeert als Duitsland.’
Het bestaan van de nu gesloten instellingen hangt sterk samen met de Duits-Russische geschiedenis. De toenmalige Sovjet-Unie opende in 1984, als bezettingsmacht, het Russische Huis in Oost-Berlijn. Het eerste Goethe Instituut in Rusland opende in 1992 in Moskou, kort na het instorten van de Sovjet-Unie en de Duitse eenwording, als manier om de banden aan te halen. Beide instellingen organiseerden taallessen, debatavonden en lezingen.
Het Goethe Instituut in Moskou was lange tijd een soort vrijplaats, zegt hoogleraar Russische geschiedenis en politiek Koningsbrugge, die er ooit een congres bezocht. ‘Wie Duits leert in Moskou, neemt een groot risico, want dan ben je duidelijk niet Poetin-gezind. Mensen deden het toch omdat het Goethe Instituut een van de weinige plekken was waar ze nog openlijk hun gedachten konden uiten.’ Naarmate Rusland repressiever werd, kon het Goethe Instituut zich steeds minder veroorloven, zegt hoogleraar Duitslandkunde Nijhuis. ‘Het culturele programma werd te gevaarlijk, er werden vooral taallessen gegeven.’
Met de sluiting van de Russische Goethe Instituten verdwijnt opnieuw een schaarse plek waar Russen nog in aanraking konden komen met het Westen. Alleen de Spaanse en Franse taalinstituten in Moskou zijn nog geopend. Maar met de Russische campagne tegen zogenaamde buitenlandse agenten is de vraag: voor hoelang nog?
Het is achteraf gezien opmerkelijk dat het Russische Huis in Berlijn nog open was, ondanks de volledige Russische invasie van Oekraïne in 2022. Het Russische Huis is in beheer van Rossotrodnitsjevsto, een aan het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken gelieerde organisatie. De Europese Unie zette Rossotrodnitsjevsto in 2022 op de Europese sanctielijst vanwege het verspreiden van pro-Russische propaganda.
De instelling bleef desondanks geopend en kreeg jaarlijks nog 70 duizend euro onroerendgoedbelasting terug van de Duitse federale regering vanwege een cultuurverdrag dat Rusland en Duitsland in 2013 sloten. Dat de Duitse regering dat verdrag tot nu toe niet wilde verbreken, verbaast Duitslanddeskundige Nijhuis niet. ‘Duitsland is sowieso erg verdragstrouw. Vanwege de Tweede Wereldoorlog voelt het een historische schuld aan Rusland en woont er een grote Russische gemeenschap in Duitsland. De maatschappelijke impact van een sluiting is van een andere orde dan bijvoorbeeld in Nederland.’
Toch was er de afgelopen tijd al volop politieke discussie in Duitsland over de aanwezigheid van het Russische instituut pal in de Duitse hoofdstad, sinds kort pal naast het Duitse ministerie van Digitalisering. De energierekening van het Russische Huis zou verdacht hoog zijn. Nadat de Franse autoriteiten vorige maand hadden geconcludeerd dat de cultuurinstelling door Rusland voor spionagepraktijken werd gebruikt, zwol de roep om een snelle sluiting aan.
‘Eigenlijk wilde Duitsland al van het Russische Huis af’, zegt Nijhuis. ‘Dus toen de regering na de droneaanval in Leipzig een signaal moest afgeven, was de sluiting de meest voor de hand liggende optie. Dat de Goethe Instituten in Rusland ook moeten sluiten is jammer, maar dat heeft de regering van tevoren ingecalculeerd.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant