Waterkwaliteit Het is niet altijd direct een risico voor de gezondheid maar stoffen als vlamvertragers, bestrijdingsmiddelen en PFOS zitten te vaak in het zwemwater, blijkt uit metingen. De zwemmer moet meer inzicht krijgen, vinden onderzoekers.
Mensen bij de Jagersplas in Zaandam.
Vrijwel alle onderzochte zwemwateren in Nederland bevatten te veel chemische verontreiniging. Dat blijkt uit een onderzoek van de milieuorganisatie Natuur & Milieu en het ecologische onderzoeksinstituut NIOO-KNAW.
„Je zou mogen verwachten dat de waterkwaliteit de laatste jaren is verbeterd, maar helaas zien we in ons onderzoek juist het tegenovergestelde”, zegt Koenraad Backers, programmaleider Water van Natuur & Milieu. In bijna alle 262 onderzochte zwemlocaties werden in 2024 normoverschrijdingen van uiteenlopende chemische stoffen aangetroffen. Dat is een forse verslechtering ten opzichte van tien jaar geleden, toen nog bijna een kwart van de wateren voldeed aan de chemische waterkwaliteitsnormen.
Zoetwaterecoloog Lisette de Senerpont Domis van het NIOO-KNAW wijst erop dat dat ook al bleek uit de jaarlijkse koepelrapportage water van de Kaderrichtlijn Water. „In dat programma worden 745 oppervlaktewateren gemonitord en daartussen zitten ook 205 officiële zwemwateren. Maar: het verbaasde mij toch wel hoeveel overschrijdingen we vonden op bepaalde zwemlocaties.”
De Jagersplas bij Zaandam spande de kroon met wel achttien verschillende stoffen in het water die boven de norm zitten. Het gaat onder meer om vlamvertragers, bestrijdingsmiddelen en PFOS. Of dat ook een risico is voor de gezondheid van zwemmers, kunnen de onderzoekers niet zeggen. „Het hangt natuurlijk af van de concentraties en hoeveel water mensen binnenkrijgen”, zegt De Senerpont Domis. „De gewone recreatieve zwemmer zal misschien niet zoveel inslikken, maar kinderen wel en honden kunnen in het water happen.”
In een reactie zegt het volkgezondheidsinstituut RIVM dat nog niet meteen de gezondheid van buitenzwemmers in het geding is: „De gezondheidsrisico’s van zwemmen zijn geen onderdeel van het uitgebreide normenstelsel van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Indien het oppervlaktewater daaraan voldoet, dan is het water zeker schoon. Als voor chemische stoffen niet voldaan wordt aan de normen, kun je nog geen conclusies trekken over de zwemwaterkwaliteit, hier is een afzonderlijke beoordeling voor nodig.” Daarvoor zou vervolgonderzoek nodig zijn.
Het onderzoek is volgens De Senerpont Domis „een pleidooi om breder naar waterkwaliteit te kijken”. Waterschappen en Rijkswaterstaat laten het zwemwater in Nederland tijdens het badseizoen van 1 mei tot 1 oktober regelmatig controleren op bacteriologische veiligheid. De resultaten daarvan verschijnen op de website zwemwater.nl zodat mensen kunnen zien of het water te veel poepbacteriën of potentieel toxische blauwalgen bevat.
Maar dat dekt niet alle risico’s, zegt De Senerpont Domis. „Zwemwater kan als ‘excellent’ zijn aangegeven terwijl er toch sprake is van chemische verontreinigingen in het water. Die kennis is bij de waterbeheerders wel aanwezig, maar de recreant weet van niks.” De Senerpont Domis pleit daarom voor de invoering van een ‘toxicologische risico-index’ voor zwemwater. „Dan kan iedereen zien of de normen worden overschreden of niet en ligt de bal bij de mensen zelf.”
Ionica Smeets, hoogleraar wetenschapscommunicatie aan de Universiteit Leiden zwemt wekelijks in open water, meestal bij De Kaag maar soms ook in het Valkenburgse Meer. Als ze hoort dat op die laatste locatie een overschrijding van zeven chemische stoffen is gemeten, zegt ze: „Dat is is echt wel deprimerend, potverdorie!” Maar het zwemmen gaat ze er niet om laten: „Niet bewegen is eigenlijk nog schadelijker dan wel bewegen met enig risico.”
Dat er nog veel aan de waterkwaliteit van Nederland moet gebeuren staat buiten kijf. Er nadert in 2027 een Europese deadline met eisen op het gebied van goede waterkwaliteit die Nederland waarschijnlijk niet volledig gaat halen. De kwaliteit van het oppervlaktewater wordt beoordeeld op een goede ecologische en chemische toestand. „In zwemwater komt dat allemaal samen”, zegt Backers.
Volgens hem kan met relatief weinig moeite al veel worden gedaan om de chemische kwaliteit van zwemwater te verbeteren. „De overheid zou in de vergunningverlening aan bedrijven rekening moeten houden met de nabijheid van zwemwater als kwetsbaar gebied. Dat gebeurt nu nog niet.” En ook de burgers zelf kunnen door meer bewustwording bijdragen, zegt hij: „De vervuiling gaat onder meer om medicijnresten die door de rioolwaterzuivering niet allemaal uit het afvalwater verwijderd kunnen worden. Lever oude medicijnen in bij de apotheek in plaats van ze door de wc spoelen. Hetzelfde geldt voor het lozen van verfresten in putten. En doe de vlooienband af als de hond het water in gaat, want daarin zit het bestrijdingsmiddel imidacloprid.”