Documentairemaker Maartje Bakers legde er talloze vast met de camera voor haar documentaire ‘De manager’. Die laat zien hoe empatisch leiderschap nogal eens botst met het dwingende systeem van winstmaximalisatie.
schrijft voor de Volkskrant over film.
‘Hebben jullie er zin in?’, vraagt de medewerker tijdens zijn functioneringsgesprek buiten beeld aan zijn twee managers, een man en een vrouw, aan de andere kant van de tafel. ‘Hebben wíj er zin in?’, kaatst de vrouwelijke manager terug.
De verwarring duurt een halve seconde, precies lang genoeg voor een machtsverschuiving op microniveau. Alsof de rollen heel even worden omgedraaid. Alsof niet de manager, maar de medewerker de controle over het gesprek in handen heeft.
Die medewerker, zo blijkt tijdens een van de veelzeggendste scènes in de documentaire De Manager, is een jong talent met het hart op de tong. Een typische gen Z’er op de werkvloer: komt op voor zichzelf en laat zijn meerderen zweten. Zonder omweg bekent hij dat de mannelijke manager vaak ‘intimiderend’ op hem overkomt. ‘Daardoor schiet ik in de verdediging, waardoor ik merk dat hij nóg meer in de aanval gaat.’
De spanning aan tafel is om te snijden. De mannelijke manager speelt met zijn pen en zegt: ‘Dat is niet de bedoeling.’ De vrouw trekt een wenkbrauw op en vraagt: ‘Ken je het van vroeger?’
Het raarste moment van het jaar. Zo noemt documentairemaker Maartje Bakers (51) het jaarlijkse functioneringsgesprek dat ze tijdens haar vorige baan in het hoger kunstonderwijs met haar werkgever voerde. Motiverend waren die gesprekken allesbehalve, zegt ze. Ongemakkelijk vaak wel.
Ze herinnert zich de keer waarop ze voor aanvang van het gesprek een uitnodiging kreeg: we willen graag dat jij óók vertelt wat je belangrijk vindt. ‘Maar’, zegt ze in een grand café in haar woonplaats Abcoude, ‘ik kan niet open en eerlijk zijn als mijn manager het laatste woord heeft. Die gesprekken worden bovendien achter gesloten deuren gevoerd – er is nooit iemand bij.’
Het ongemak dat ze aan die gesprekstafels ervoer, werkte op een indirecte manier inspirerend. De afgelopen jaren werkte ze aan haar documentaire De manager, waarmee ze een onthullende blik werpt in de Nederlandse managementwereld in het algemeen en het functioneringsgesprek in het bijzonder. Het voornaamste doel: inzicht geven in het denken, doen en laten van de Nederlandse manager.
Ze stuitte daarbij op fascinerende blinde vlekken in de managementwereld, meteen al na de oproep waarmee ze kandidaten zocht. Dat zich onder de aanmeldingen talloze vrouwelijke managers bevonden, zegt volgens haar veel over de wijze waarop bedrijven zich tegenwoordig profileren: heus van goede wil, maar een beetje voor de bühne. ‘Veel bedrijven schoven een vrouw naar voren. Maar ik zocht een weerslag van de werkelijkheid: 70 procent van de managers is man, wit en hetero. Uiteindelijk heb ik nog altijd te veel vrouwen geselecteerd. Als ik de waarheid écht had willen verbeelden, had de film minder divers moeten zijn.’
Wie Bakers’ voor een Gouden Kalf genomineerde korte documentaire Personae zag (gratis online bij de NPO), herkent haar kenmerkende filmmethode. Haar camera filmt op momenten dat camera’s niet vaak aanwezig zijn. In intieme miniportretjes vangt ze van een aantal vrouwen de tijd tussen ontwaken en het moment waarop ze ’s ochtends de deur uitgaan.
De manager doet iets vergelijkbaars. We zijn vooral bij een tiental functioneringsgesprekken tussen een manager en zijn of haar medewerker, achter deuren die doorgaans gesloten blijven. Die scènes zijn zo gefilmd dat de manager rechtstreeks in de camera kijkt, terwijl de medewerker alleen hoorbaar is. ‘De leidinggevende kiest ervoor om mee te werken. De werknemer werd daar later bij gevraagd. Die verdiende wat extra bescherming.’
Net als in Personae was Bakers in De manager niet fysiek aanwezig in de ruimtes waar ze haar beelden draaide. ‘We hebben de gesprekken op afstand gefilmd. Er waren zelfs geen camera- en geluidsmensen aanwezig. Mogelijk ben ik daardoor in Nederland de documentairemaker met de meeste apparatuur ooit: statieven om geluid op te hangen, een afstandsbediening om scherp te stellen, héél veel kabels.’
‘Nieuw leiderschap’ was op het moment van filmen de heilige graal in de managementwereld. De term was aangezwengeld door toenmalig D66-leider Sigrid Kaag, die na winst van de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 een einde hoopte te maken aan de neoliberale ideologie die onder Mark Rutte gemeengoed was geworden. Van die belofte kwam in de politiek niet veel terecht, stelt Bakers, maar in de managementwereld hangt nog steeds veel ‘hitsigheid’ rond de term. ‘Iedereen wil weten hoe je op de werkvloer meer menselijkheid en oprechter contact creëert.’
De manager illustreert vervolgens hoe de managementwereld daarmee worstelt. ‘Ik wil laten zien hoeveel blinde vlekken er ondanks het beloofde nieuwe leiderschap bestaan’, zegt Bakers. Een probleem signaleert ze bij de cursussen en lezingen van trainers die door managers steevast worden gevolgd. Ze citeert uit Psychologie voor managers, een reclamefolder voor lezingen: ‘Hoe ga je om met weerstand bij veranderingen? Hoe verhoog je je productiviteit met 30 procent? In twaalf colleges leer je hoe je menselijk gedrag observeert en interpreteert. Hoe je alles van mensen gedaan krijgt. En hoe je meer bereikt met dezelfde of zelfs minder mensen.’
Ondanks mooie moderne beloften blijft de oude taal van het grote geld leidend, laat De manager zien. ‘Hier wordt psychologie niet ingezet zodat jij en ik een beter gesprek hebben. Het is direct gericht op winstmaximalisatie.’
De opnamen van een Bakers-documentaire verlopen, op z’n zachtst gezegd, anders dan anders. Ze pakt haar opschrijfboekje van tafel en tilt het op tot ooghoogte, waardoor we beiden naar een andere kant van het boekje kijken. Bakers heeft haar filmmethode merkbaar vaker uitgelegd. ‘Dit is de camera. Aan jouw kant zit een schermpje waarop je mij kunt zien, aan mijn kant een schermpje waarop ik jou zie.’
Tegenover de bazen van de managers verkocht ze haar methode als een ‘chique manier van zoomen’. Bakers: ‘We zijn inmiddels massaal gewend om belangrijke gesprekken via een schermpje te voeren. Als je praat achter je laptopscherm vergeet je de techniek ook snel en gaat al je aandacht uit naar het gesprek. Wat je ziet, is een naturelle weergave van echte functioneringsgesprekken.’
Het resultaat mag onthullend worden genoemd. Radio- en televisiemaker Lotje IJzermans, een tante van Bakers, vergeleek het resultaat met het werk van de Amerikaan Frederick Wiseman (1930-2026), de regisseur die met zijn observerende documentaires als geen ander de werking van instituten en bedrijven blootlegde. Met één belangrijk verschil: bij Bakers wordt de vierde wand wél doorbroken. De managers kijken direct in de camera, rechtstreeks in de ogen van het publiek. ‘Dat vond ik interessant voor een bioscoopfilm. In de zaal voelt het alsof je je tot die blikken moet verhouden. Die managers worden als het ware jouw managers. Jij wordt hun medewerker.’
Bakers constateert hoe in de gefilmde gesprekken de toegenomen emancipatie van de werknemer voor het voetlicht komt, zoals in de scène met de gen Z’er. Bij de managers ziet ze voor de camera soms een patstelling ontstaan. ‘Een manager kan natuurlijk ook zeggen: joh, we hebben nou eenmaal een kutsysteem, take it or leave it, ik ben de baas en jij doet wat ik zeg. Tegenwoordig krijgen veel managers de opdracht om zich ook te bekommeren om het wel en wee van de medewerker. Dit hoort bij nieuw leiderschap, ze worden erop getraind. Maar het veroorzaakt een paradox. Het ene moment moet je meeleven en het andere moment moet je je meetlat tevoorschijn toveren. Dat geeft al snel een onoprecht gevoel.’
Ronduit pijnlijk in De manager is het functioneringsgesprek bij een technologiebedrijf met een expat die bij vertrek uit zijn thuisland toezag hoe daar net een oorlog uitbrak. Als die vraagt of zijn manager hem wat tijd kan geven om zijn thuissituatie op orde te krijgen – zijn familie heeft moeite om zich aan te passen aan het leven in Nederland – zegt de manager eerst hoezeer het verhaal van zijn medewerker hem pijn doet. Dan zegt hij dat hij geen concessies wil doen bij het bouwen van de beste technologie. Conclusie: hier scheiden onze wegen.
De manager ontwikkelt zich zodoende óók tot een beklemmende kijkervaring. Dat roept de vraag op hoe de gefilmde managers op hun deelname terugkijken. ‘Ze hebben de documentaire allemaal gezien’, zegt Bakers. ‘Althans, niet iedereen heeft hem gezien, maar ze hebben allemaal de kans gehad. En ze vonden hem allemaal goed. Er was één persoon die het heel confronterend vond. En allemaal zeiden ze: ik heb in de tussentijd veel geleerd.’
Zelf ging ze met een goed gevoel naar die speciale managersvertoning. ‘Ik ben vanaf het begin heel open geweest over mijn bedoelingen. Ik heb gesprekken gekozen waarin aan beide kanten van de tafel echt iets gebeurt. Tijdens het kijken wordt ook nog duidelijk dat de managers die je zag tijdens de functioneringsgesprekken zelf ook worden gemanaged. En dat die hogere manager zelf óók weer een manager heeft. De gefilmde managers herkenden zich in het dwingende systeem waarin ze moeten werken. Ik ben blij dat zij zich kwetsbaar durfden te laten zien.’
Dat systeem wordt gesymboliseerd door terugkerende beelden van een bewegende lift, gefilmd vanuit de donkere schacht met dikke zingende kabels en bruut ratelende bewegingsmechaniek. De verslaggever ziet een metafoor voor de verder verborgen structuren waar iedereen binnen het bedrijf aan vastzit. Bakers denkt meer aan een symbool voor bedrijfshiërarchie, van uitvoerend management omhoog naar de bestuurskamer.
Hoe dan ook, geruststellend zijn die korte visuele intermezzo’s niet. ‘Je ziet de achterkant van het systeem. Olie, viezigheid. Het vermorzelt iets teers, denk ik, iets liefs: het echte, oprechte contact tussen de mensen die we zo hard zien werken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant