Niemand is blij met het zwakke internationale profiel van de EU, behalve president Poetin en president Trump. Maar hoe moet het anders?
is EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Hoe kan de EU echt een vuist maken op het wereldtoneel? Het was EU-buitenlandchef Kaja Kallas die woensdag deze vraag aan de ministers van Buitenlandse Zaken voorlegde. Ietwat pijnlijk, ruim vijftien jaar nadat de EU met trompetgeschal de Europese diplomatieke dienst oprichtte.
Deze dienst, de European External Action Service (EEAS), ligt onder vuur. Van een club met een budget van 1 miljard euro per jaar en circa 5.500 medewerkers wordt meer verwacht dan afkeurende verklaringen over het Israëlische militaire optreden in Gaza en Libanon, gesteggel over sancties tegen Rusland, kniebuigingen voor Trump en vrees voor China. De EU moet een speler worden in de wereld, vinden de EU-leiders, geen speeltje.
Dat Kallas woensdag in totaal zes vragen over haar dienst op tafel legde, was dan ook niet uit eigen vrije wil. Berlijn en Parijs dringen aan op de ontmanteling van de EEAS. Met een vlucht naar voren hoopte Kallas de onvermijdelijke reorganisatie haar kant op te duwen.
De EEAS is een van de belangrijkste nieuwigheden in het Verdrag van Lissabon, dat sinds eind 2009 de politieke en juridische basis van de EU vormt. De EU kreeg een aparte diplomatieke dienst, grotendeels samengesteld uit afdelingen die voorheen bij de Europese Commissie zaten.
De dienst wordt aangestuurd door de Hoge Vertegenwoordiger (buitenlandchef in de wandelgangen), die ook deel uitmaakt van de Europese Commissie. Het takenpakket van de EEAS is breed: veiligheid, defensie, diplomatie, humanitaire hulp, crisisbestrijding, migratie, sancties en nog veel meer.
De eerste buitenlandchef was de Britse Catherine Ashton, die vooral tot haar eigen verbazing door de regeringsleiders destijds werd voorgedragen. Ashton wachtte de weinig dankbare taak de geheel nieuwe club vorm te geven. Haar voornaamste probleem was dat ze verkrampte in de nabijheid van journalisten, vooral de Britse.
Haar opvolger Federica Mogherini (2014-2019) was aanzienlijk beter met de pers, maar wekte al snel de wrevel van de regeringsleiders. Mogherini weigerde akkoorden te sluiten met Afrikaanse landen over het terugnemen van uitgeprocedeerde migranten. Terwijl dat vanaf 2015 (migratiecrisis) juist een grote kwestie werd.
Josep Borrell (2019-2024), die het stokje van Mogherini overnam, was een man met eigenzinnige opvattingen die als een ongeleid projectiel werd gezien. Al met al een weinig gelukkige start voor de EEAS.
Bij het aantreden van Kallas eind 2024 waren de verwachtingen hooggespannen. Als premier van Estland had zij een goede reputatie opgebouwd en gezien haar voorgangers kon het alleen maar beter gaan. Ook nu sloeg de irritatie bij lidstaten (vooral Duitsland) evenwel snel toe.
Kallas zou te veel gefocust zijn op Rusland en Oekraïne, geen interesse hebben in de rest van de wereld, en haar relatie met Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, die inmiddels steeds meer buitenlands beleid naar zich toetrok, was niet vrij van frictie. Recent kreeg Kallas forse kritiek, omdat ze de dominante economische positie van China in een ongelukkige metafoor met kanker vergeleek.
Voor Duitsland en Frankrijk reden om het debat aan te zwengelen over een andere opzet van de EEAS. Vandaar dat de ministers niet alleen de vragen van Kallas bespraken, maar ook een kort voorstel van Berlijn en Parijs.
Als het aan deze hoofdsteden ligt, gaan grote delen van de EEAS weer terug naar de Commissie. Het idee is dat in een onvoorspelbare wereld de EU al haar invloed, via handel, hulp, defensie en sancties, gebundeld moet inzetten. De Commissie is daartoe volgens Parijs en Berlijn het best uitgerust. Om de pijn voor Kallas te verzachten, krijgt zij (op papier) een zwaardere ‘coördinerende rol’.
Na afloop van het overleg in het Ierse Wicklow verklaarde Kallas dat er geen steun was om de EEAS af te breken. Wel moet de dienst efficiënter optreden. De militaire agressie van Rusland, de economische dwingelandij van China en de onbetrouwbaarheid van de VS als bondgenoot dwingen daartoe. Kallas benadrukte dat haar positie versterkt moet worden. ‘Maar dat is niet makkelijk als er steeds iemand boven je staat’, zei ze, doelend op Von der Leyen.
De huidige structuur van de EEAS is gebaseerd op vrede en het idee dat de wereld één mooi handelsparadijs zou worden, stellen betrokken EU-ambtenaren. ‘Maar die tijd is voorbij, Europa is in oorlog’, aldus een van hen. Dan betekent effectief opereren echt samen optrekken.
Maar juist bij buitenlands beleid beschikken de lidstaten over veto’s. De EU maakt geen vuist tegen Israël, omdat Duitsland dat blokkeert. Lang stond Berlijn ook op de rem bij economische maatregelen tegen China, om de Duitse auto-industrie te beschermen. Hongarije lag weer dwars bij maatregelen tegen Moskou.
‘Het komt uiteindelijk neer op de vraag: eenheid of unanimiteit?’, hield Kallas de ministers beleefd voor. Een klein lichtpuntje voor haar: elf ministers, onder wie de Nederlandse, Duitse en Franse, beloofden woensdag voortaan terughoudend te zijn met hun vetorecht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant