De Amerikaanse boer en schrijver Wendell Berry begreep iets wat een aantal klassieke dichters al lang voor hem wisten: dat er tussen het leven, het werken op het land en het schrijven een innige verbintenis is.
is recensent voor de Volkskrant, gespecialiseerd in poëzie en Duitstalige literatuur.
‘Als een boer doe ik bijna al mijn werk met paarden’, schreef de maandag overleden Amerikaanse dichter, criticus en milieuactivist Wendell Berry eens in een essay dat actueler is dan ooit. ‘Als een schrijver werk ik met een potlood of pen en een vel papier.’ Het essay ‘Why I Am Not Going to Buy a Computer’ verscheen in 1987 in Harper’s Magazine. Berry was toen al een gevierd schrijver wiens invloed tot ver buiten de grenzen van het literaire bedrijf strekte. Zonder Berry zou een deel van het Amerikaanse landschap vandaag de dag er totaal anders uitzien.
De reden voor zijn weigering het moderne apparaat aan te schaffen, was dat hij op geen enkele manier wenste mee te werken aan wat hij ‘de verkrachting van de natuur’ noemde. ‘Hoe kan ik bewust tegen de verkrachting van de natuur schrijven als ik zelf tijdens het schrijven in die verkrachting betrokken word. Om diezelfde reden schrijf ik gedurende de dag zonder elektrische verlichting.’ Kom er nog maar eens om, in tijden van kunstmatige intelligentie.
Wendell Berry werd op 5 augustus 1934 als oudste van vier kinderen geboren in Louisville, Kentucky. Zijn vader was een advocaat die tabak verbouwde, twee aspecten van diens leven die ongetwijfeld grote invloed hadden op het natuurlijke rechtvaardigheidsgevoel van de jonge Berry. Later zou hij in een interview terugblikken op het belang van overdracht tussen generaties. Om te leren moet je niet je blik op de toekomst richten, meende hij, maar op het verleden. Om je ergens te vestigen, om een gemeenschap te laten bloeien op een bepaalde plek, moet je het verleden van die plek kennen. Een boer die zijn veld niet kent, meende hij, is gedoemd ieder jaar weer dezelfde fouten te maken.
In de jaren vijftig studeerde hij Engels aan de Universiteit van Kentucky en volgde het programma creative writing aan de Stanford Universiteit. In 1960 verschijnt Nathan Coulter, zijn eerste roman. Vanaf halverwege de jaren zestig tot diep in de jaren zeventig was hij werkzaam als docent Engels en creative writing aan zijn alma mater. Daar raakte hij betrokken bij een groep kunstenaars en intellectuelen, waartoe ook de schrijver Guy Davenport, de fotograaf Ralph Eugene Meatyard en de monnik Thomas Merton behoorden.
Deze groep vrienden was zeer actief en wisselde onderling veelvuldig artistieke uitingen uit. De vrienden verdiepten zich in filosofie en zentheorie. De explosie van creativiteit in die twee decennia wordt tegenwoordig ook wel de Kentucky Renaissance genoemd. Het is een periode die recentelijk pas echt serieus wordt onderzocht door wetenschappers en critici.
Berry schreef uiteindelijk meer dan vijftig dichtbundels, essays, romans en non-fictie werken. De natuurlijke omgeving, het boerenbedrijf en de kleine gemeenschap stond daarin telkens centraal. Noem het nature writing, noem het pastorale reflectie, noem het boerenliteratuur. Dat dergelijke literatuur invloed kan hebben op de werkelijkheid, dat juist in die literatuur een kracht huist die sterker is dan het zuiver talige, blijkt wel uit The Unforeseen Wilderness, een van de allermooiste boeken die Berry heeft gemaakt om de Red River Gorge, het canyongebied midden in Kentucky, te beschermen. Voor dit boek zocht een van de grootste natuurdichters van de Verenigde Staten de samenwerking met zijn vriend Meatyard, een van de grootste fotografen van dat land.
Alleen al om die reden is het boek een statement van jewelste. In 1967 had het Amerikaanse Congres besloten om een dam in de Red River te laten bouwen. Dat zou, zonder ingrijpen, tot de totale destructie van dat bijzondere natuurgebied leiden. Vier jaar lang trokken Berry en Meatyard regelmatig gezamenlijk het gebied in om te schrijven, te fotograferen en de natuur in zich op te nemen. Toen verscheen hun boek.
Uiteindelijk zou de bouw van de dam niet doorgaan, mede door dit boek. Wildvreemd zijn foto’s van Meatyard, beeldschoon zijn de teksten van Berry. En ronduit grappig en badend in een lichte melancholie zijn de herinneringen aan hun trips, die Berry later verspreid over de fotoboeken van Meatyard publiceerde.
Als dichter maakte hij naam met meditatieve natuurpoëzie. Het gedicht ‘The Peace of Wild Things’, dat verscheen in Openings, zijn tweede bundel (1968), wordt wereldwijd als absolute klassieker gezien. In het gedicht legt een diep verontruste dichter zich ’s nachts te rusten tussen de wilde dingen ‘die hun leven niet belasten met de gedachte aan verdriet’.
Van eenzelfde haast zen-achtige eenvoud die ook sommige foto’s van Meatyard weten te bereiken, is het gedicht ‘What We Need Is Here’, dat in The Country of Marriage (1973) verscheen. Daarin vliegt een troep wilde ganzen over en sluit de hemel zich. ‘En we bidden, niet/ voor een nieuwe hemel of aarde, maar voor/ rust in ons hart, en in het oog/ helderheid.’ Later begon hij met zijn zogenoemde sabbatgedichten. Iedere zondagochtend besloot hij niet naar de kerk te gaan, maar om een wandeling door de bossen rond zijn boerderij te maken. Daarbij schreef hij in de openlucht een verstild, intiem gedicht.
Daarmee begreep Berry – die vanaf de jaren nul overladen werd met belangrijke prijzen en erkenningen – iets wat een aantal klassieke dichters als Hesiodos, Vergilius, Cato de Oude en Horatius, lang, heel lang voor hem al wisten: dat er tussen het leven, het werken op het land en het schrijven een innige verbintenis is. Berry was een van de moderne nazaten van die agrarische dichters, maar wel een met de overtuiging dat literatuur de wereld kan, nee misschien wel moet veranderen.
• Berry schreef een reeks rebelse gedichten vanuit het oogpunt van een fictief, tegendraads personage: de Mad Farmer. Een van deze personages is Jayber Crow. Die figuur werd een cultklassieker. Vandaag zijn er talloze boerenzoons die met die curieuze naam – Jayber – gezegend zijn.
• In 2009 trok Berry al zijn persoonlijke documenten en archieven terug van de Universiteit van Kentucky. Dit uit protest tegen het feit dat de universiteit een donatie van 7 miljoen dollar had geaccepteerd van een steenkoolproducent.
• Hij kreeg onder andere de T.S. Eliot-prijs, de Aiken Taylor Award for Modern American Poetry, de John Hay Award of the Orion Society en de Richard C. Holbrooke Distinguished Achievement Award of the Dayton Literary Peace Prize. In 2010 ontving hij uit handen van president Barack Obama de National Humanities Medal.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant