Tentoonstelling woningnood De huisjesmelker, René Froger en een foto van Mona Keijzer: in Museum Het Schip in Amsterdam staan ze gebroederlijk naast elkaar. De tentoonstelling ‘Geen eigen huis: wonen in crisis’ probeert 125 jaar volkshuisvesting samen te vatten. Dat levert een bont beeld op van een samenlevingsbreed probleem.
Tjerk Bottema: ‘De huisjesmelker’, te zien bij de tentoonstelling ‘Geen Eigen Huis: Wonen in Crisis’.
Eindeloze wachtlijsten voor een sociale huurwoning, studenten die kamperen bij gebrek aan een kamer en starters die het nakijken hebben. Eind augustus opende Museum Het Schip in Amsterdam de tentoonstelling Geen eigen huis: wonen in crisis, waarin de afgelopen 125 jaar Woningwet onder de loep wordt genomen. Een spannend project voor het kleine architectuurmuseum: want een tentoonstelling over de woningcrisis op één krappe bovenverdieping, dat is nogal een uitdaging.
Met een interactieve tijdlijn, die zelfs de gang in beslag neemt, vertelt het museum over een probleem dat Nederlanders al jaren de barricades op trekt. Met een mengelmoes van kunstwerken, archiefbeelden en protestposters schetst de tentoonstelling de roerige geschiedenis van volkshuisvesting in Nederland.
Dat René Froger je via een videoscherm met zijn hit ‘Een eigen huis’ toezingt over het koophuisideaal, voelt dan gek genoeg heel logisch.
De bezoeker wordt door vier kamers geleid: van de eerste sociale woningbouw, via een korte pitstop bij de krakersbeweging, naar de huidige woningnood. Onderweg komen architecten, kunstenaars, stedenbouwkundigen, woningcorporaties en bewoners aan het woord.
De tentoonstelling is niet alleen een geschiedenisles, aldus curator Melle van Maanen, die ook als freelance architectuurjournalist voor NRC schrijft. De krakersposters en idealistische maquettes roepen ook nu nog op tot actie. Van Maanen wil met feiten zichtbaar maken hoe scheef de woningmarkt is. Hij hoopt dat bezoekers het museum bijgespijkerd en „een beetje woedend” verlaten.
Dat lukt goed bij het kijken naar de sheltersuit, die kunstenaar Bas Timmer ontwierp voor daklozen nadat een bekende van hem op straat overleed aan onderkoeling. Naast de jas, gemaakt van oude slaapzakken, hangt een foto van een lachende Mona Keijzer, die in kabinet-Schoof de rol van minister van Volkshuisvesting vervulde. Een ongemakkelijke, maar treffende combinatie, gezien Keijzers harde houding tegenover mensen met een migratieachtergrond: een groep die bijna de helft van alle daklozen in Nederland vertegenwoordigt.
De tentoonstelling neigt af en toe naar een feitenrelaas. De vele collages van jaartallen en gebeurtenissen voelen wat fragmentarisch aan. Toch benadrukt juist de fragmentarische opzet ook de gelaagdheid en breedte van het thema. Een gigantische kaart van Platform Woonopgave, een alliantie van ontwerpers en experts, toont bijvoorbeeld een imposante mindmap van alle wet- en regelgeving rondom de woningbouw. Een volgepropte muur, met in het midden de grondwet. Vanuit daar breidt de zwart-witte kaart zich uit tot een onbegrijpelijke mindmap. Zelfs de bijgevoegde rolodex, waarin alle wetten nog eens zijn uitgeschreven, kan geen orde meer scheppen in het web van regelgeving. De kijker kan niet anders dan concluderen dat het systeem inmiddels ongrijpbaar is geworden.
Ook voor de slachtoffers is er ruimte. De vele protestposters mét krakerskoevoet maken de lange historie van woningnood invoelbaar. De aandacht gaat onder meer uit naar de rellen rond de kroning van Beatrix in 1980. Fotograaf Ed van der Elsken rakelt met zijn foto’s van de kroningsonrust op het Rokin in Amsterdam pijnlijke herinneringen op. Ook het woonprotest van 2021 wordt aangehaald. De geschiedenis blijkt daarmee nog allerminst afgesloten: op 10 oktober staat in Amsterdam opnieuw een woonprotest gepland, meldt het museum.
‘Geen woning geen kroning’ poster
In een van de zaaltjes zingt volkszanger René Froger je onverwachts toe vanaf een videoscherm: „Een eigen huis, een plek onder de zon”. De wiegende danspasjes van Froger zijn even omschakelen na de daarvoor besproken thema’s, die je niet bepaald in vrolijke sferen brengen. Toch weet Froger naast volkse gezelligheid ook het koophuisideaal aan te stippen. „Een eigen huis” bezingt hij als het ultieme geluk. Zo blijkt de zanger toch best politiek geëngageerd.
De tentoonstelling springt gedurfd heen en weer tussen protesten, kunst, wetsaanpassingen (en Froger). Dat hoge hak-op-de-takgehalte legt treffend bloot uit hoeveel verschillende lagen het woningprobleem bestaat.
Die gelaagdheid vangt cartograaf Carlijn Kingma het best. Haar tekening, een machine bestaande uit een eindeloos web van radertjes, buizen en tandwielen, moet het ingewikkelde systeem van volkshuisvesting afbeelden. Alles grijpt in elkaar. Wie aan de knop van hypotheken draait, zet ergens anders weer iets in beweging. Kijkend naar de tekening zakt de moed je toch wel in de schoenen.
Gelukkig voor woninglozen draagt de tentoonstelling ook oplossingen aan. Negen maquettes laten zien hoe er landelijk nog vier miljoen woningen zouden kunnen worden gebouwd. Ook zijn er voorbeelden uit de geschiedenis die laten zien dat het anders kan, zoals de eerste tuindorpen, buitenwijken en hoogbouw.
Het Schip probeert daarmee niet alleen te laten zien hoe ingewikkeld de woningmarkt is geworden, maar ook dat verandering niet onmogelijk is. De tentoonstelling probeert de knoppen aan te wijzen: nu nog draaien.
De tentoonstelling Geen eigen huis: wonen in crisis is tot en met 11 oktober te zien in Museum Het Schip in Amsterdam. Info: hetschip.nl