Geen radioprogramma zo belangrijk als dat in de vroege morgen. Wat maakt zo’n show goed? Nu de radio-ochtend verandert, delen dj’s hun do’s-and-don’ts, het belang van rituelen en een gouden regel: nooit klagen dat het vroeg is.
schrijft voor de Volkskrant over sport en media.
Donderdag, even na negenen in een van de knusse studio’s van NPO Radio 2 op het Hilversumse Mediapark. De sfeer is ontspannen, de ochtendshow van Daniël Lippens en Roelof de Vries is rimpelloos verlopen.
Veel hebben de twee presentatoren dan ook niet aan te merken. Één item had volgens Lippens iets korter gekund, het andere vindt hij ‘geen acht-twintig-onderwerp’ – het item dat rond 8.20 uur wordt uitgezonden, vlak voordat het laatste half uur van de show ingaat. En er is twijfel of het interview met De Lama’s-voorman Patrick Lodiers over zijn nieuwe improvisatieprogramma op BNNVara niet scherper had gemoeten. De Vries, sussend: ‘In de basis zijn we lieve jongens.’
Het team van de nieuwe ochtendshow op NPO Radio 2 heeft er al een halve werkdag op zitten. Om half vijf verzamelen de regisseur, samensteller, redacteur en de verantwoordelijke voor de socials en de video’s zich, Lippens en De Vries melden zich drie kwartier later. Ze ‘staan met elkaar op’, zegt interim-samensteller Dienke Keizer. ‘Dat versterkt het teamgevoel.’
Op 3 augustus trapten ze af met Daniel & Roelof zijn al op, als de opvolgers van de naar Radio 10 vertrokken Jan-Willem Roodbeen en Jeroen Kijk in de Vegte. Het zijn grote schoenen om te vullen: NPO Radio 2 is, mede door de Top 2000, de best beluisterde zender van Nederland en de uren tussen 6 en 9 fungeren als vliegwiel voor de rest van de dag. Tijdens de driving hours zijn veel luisteraars onderweg en zetten ze de radio aan. Als het bevalt wat ze horen, veranderen ze hun keuze die dag vaak niet meer.
Roodbeen en Kijk in de Vegte presenteerden acht jaar lang het ochtendprogramma op NPO Radio 2. Maandag zijn ze begonnen bij Radio 10, waar zenderbaas John de Mol het gapende gat met NPO Radio 2 en Qmusic hoopt te dichten door de komst van het goed op elkaar ingespeelde tweetal. In transfertermen is de overgang van de presentatoren vergelijkbaar met die van PSV naar een subtopper in de eredivisie, maar wel een die veel beter betaalt dan de landskampioen.
Behalve die spraakmakende overstap zijn er meer grote veranderingen op de radio. Deze donderdag stopt Marieke Elsinga in de ochtend bij Qmusic, waar ze acht jaar lang met Mattie Valk het populaire en persoonlijke Mattie & Marieke maakte. De zender onthult deze woensdag hoe Valk verder gaat.
Het veld in de radio-ochtend ligt door deze verschuivingen grotendeels open. Bepalen luisteraars opnieuw hun koers nu hun favoriete presentatoren uit elkaar zijn gegaan of van zender zijn gewisseld? Hoeveel fans verhuizen met Roodbeen en Kijk in de Vegte mee naar Radio 10? Slaan de toon en aanpak van hun opvolgers bij BNNVara aan bij het doorgaans honkvaste publiek van NPO Radio 2?
Een oude wijsheid van radio-dj Erik de Zwart wil dat de luisteraar te paard gaat en te voet komt. Ofwel: wie zijn luisteraars wegjaagt, heeft ze – als hij geluk heeft – pas na weken of maanden weer terug. Daarbij houden radioluisteraars niet van veranderingen. ‘En ze zijn best zendertrouw’, zegt Jurre Bosman, een van de twee directeuren Media bij de NPO. De voormalig zendermanager van NPO Radio 2 en NPO Radio 5 verwacht dan ook niet meteen een aardverschuiving, de eerste weken dat de (nieuwe) shows op zender zijn.
Evert Bronkhorst, radiokenner en mediastrateeg van Abovomaxlead, noemt het een slimme zet om Lippens en De Vries midden in de zomervakantie te laten beginnen. ‘Luisteraars hebben daardoor al vier weken de tijd gehad om aan een nieuw duo te wennen. Ik vraag me af hoeveel mensen nu nog overwegen over te stappen naar een andere zender.’
Als luisteraars al overstappen, vermoedt Bronkhorst dat Radio 538 en Radio Veronica kunnen profiteren. De 538 Ochtendshow, met Tim Klijn en zijn ervaren sidekicks, en Ekdom in de Morgen met Gerard Ekdom bestaan al jaren en worden goed beluisterd.
Een andere wetmatigheid is dat je, als opvolger van een populaire radioshow, de luisteraar snel van je kunt vervreemden. Door jezelf te veel te willen opdringen als presentator, bijvoorbeeld, of door te veel tegelijk te willen. ‘Vergelijk het met verhuizen’, zegt Patrick Kicken, oud-dj van 3FM en Radio Veronica. ‘Je nieuwe buren wil je ook rustig aan je laten wennen.’
De belangen zijn groot: de ochtendshow wordt beschouwd als de locomotief die de radiodag op gang trekt. ‘Als presentator ben je het visitekaartje voor de rest van de dag’, zegt Bronkhorst. Bosman: ‘In Amerika zeggen ze: if you win the morning, you win the day.’
Een ochtendshow maken is totaal iets anders dan een middagprogramma, weten dj’s die beide hebben gedaan. In de middag mag er meer gefreewheeld worden, ligt de nadruk minder op de actualiteit. Dan mag je ‘de boel afbreken’, zegt Sander Lantinga, die in 2024 met Coen Swijnenberg de middag voor de ochtend verruilde bij radiozender Joe. ‘In de ochtend doe je precies het tegenovergestelde: je helpt mensen op te starten, je bouwt op.’
Geen show is zo geformatteerd als de ochtend. De actualiteit is leidend, net als weer en verkeer, en wordt op bijna alle zenders afgewisseld met muziek, een spelletje hier of daar en wat telefoontjes, vaak met bekende Nederlanders. Dat alles op gezette tijden. ‘In de ochtend regeert de klok’, zegt Swijnenberg.
Lippens en De Vries merken het aan hun luisteraars: de een staat zijn tanden te poetsen tijdens het nieuws van half zeven, de ander laat de hond uit bij het vragenspelletje om tien voor acht. ‘De radio hangt, zeker in de ochtend, voor mensen vaak aan elkaar van rituelen’, zegt De Vries. Lippens: ‘Op de tijden waarop luisteraars een bepaald iets verwachten, moet je ze dat ook geven. Het nieuws moet je niet ineens om kwart over acht doen.’
Door de concurrentie van Spotify en de immense resem aan podcasts is de luistertijd op de radio beperkter geworden. ‘Je moet nooit vergeten dat heel veel mensen in de ochtend maar heel kort luisteren’, zegt Gerard Ekdom, al sinds 2015 te horen in de ochtend (de laatste twee jaar bij Radio Veronica). ‘Dus maak er geen vervolgverhaal van, maar zorg dat je ze blijft boeien. En: wees de bright good morning voice, want je bent samen vroeg opgestaan. De luisteraar wil dat je hem of haar door de dag helpt.’
De grootste valkuil voor de presentator van een ochtendshow is dan ook: klagen dat het allemaal zo vroeg is, ook al ís het vroeg. Rob Stenders, naar eigen zeggen destijds niet gewend om voor negenen op te staan, deed niet anders nadat hij in 2000 was gevraagd om Edwin Evers op 3FM op te volgen. Tot een vrachtwagenchauffeur hem er boos op aansprak.
‘Hij zei: ik heb jou altijd wel een leuke dj gevonden, maar dat geklaag in die ochtendshow stuit me tegen de borst. Want als jij om zes uur plaatjes begint te draaien, zijn wij al drie uur onderweg. Hij had natuurlijk volkomen gelijk.’
Toch is een ochtendshow maken niet voor iedereen weggelegd. Je hebt radiomakers en radiomakers die een ochtendshow willen doen, zegt Bosman. ‘Het vraagt discipline, dat hoor ik van iedereen die dat doet. Het is niet altijd gezellig thuis. Bij feestjes moet je vroeg weg. Of je gaat überhaupt niet drinken, wil je het volhouden.’
Patrick Kicken kwam 10 kilo aan toen hij in 2005 met Kicken wordt wakker! begon op Radio Veronica. ‘Als je te weinig slaapt, word je dikker. Dat schijnt een of ander hormoon te zijn dat je dan mist.’
Stenders viel tijdens een vergadering na zijn ochtendprogramma in slaap, waarop iemand een glas op zijn hoofd zette en hem fotografeerde. Ekdom maakte een foto van zijn wekker toen die voor het eerst om 4.30 uur ging. ‘Wennen doet het niet, het is een vorm van acceptatie.’
Toch noemt Kicken een ochtendshow het grootste compliment dat je als dj kunt krijgen. ‘Het is echt een blijk van vertrouwen. Als ze je dat programma geven, horen en zien ze echt wel iets in je. Ik kreeg een eigen tv-commercial toen ik Kicken wordt wakker! ging maken. Dat is natuurlijk supercool als je 31 bent.’
Met het mogen maken van een ochtendshow op de landelijke radio ging voor Daniel Lippens (37) een droom in vervulling, zoals hij het na de bekendmaking noemde. Voor de tien jaar oudere Roelof de Vries, opgeleid als schrijvend journalist en daarna werkzaam bij NPO Radio 1, gold dat minder. Maar nu hij op het ‘hoofdveld’ speelt, zoals Lippens dat noemt, wil hij ook wel graag de beste zijn.
De twee jonge vaders – De Vries heeft een zoon van 1, Lippens een van 4 – spreken elke uitzending na op het kantoor bij BNNVara. De chemie is steeds beter voelbaar, al durfden ze daar ook wel op te vertrouwen, omdat ze Roodbeen en Kijk in de Vegte vorig jaar in de zomervakantie al een paar weken hadden vervangen. Vrienden zijn ze nog niet, maar ze wonen bij elkaar om de hoek.
Met de concurrentie zijn ze niet al te veel bezig, evenmin met de luistercijfers van de laatste weken. Lippens: ‘Over anderhalf, twee jaar kun je er pas echt wat van zeggen. Radio is slow business, zeggen ze altijd. Stap één is dat we deze plek gegund kregen, dat is gelukt. Nu komt stap twee: er een succes van maken.’
Lippens: ‘In de radiowereld is een klassiek appje dat mensen naar elkaar sturen als ze een nieuw programma gaan maken: doe je best, maar niet te veel. Dat appje kreeg ik van Mattie (Valk, heeft een ochtendshow bij Qmusic, red.). Gekscherend, hoor: de radiowereld is best klein in Nederland en iedereen gunt elkaar het beste.’
De Vries: ‘Ik ben een kleine tien jaar ouder dan Daniël. Hij is handiger met techniek en met de socials. Een man van zijn generatie.’ Aangezet: ‘Jonger, sneller, wilder.’
Lippens: ‘Roelof heeft veel meer met sport en weet daar ook meer van. Dus ook onderwerptechnisch vullen we elkaar goed aan. Qua karakter zijn we denk ik verschillend genoeg om een soort wederzijdse interesse te hebben. De vraag was alleen, toen we in april vorig jaar voor het eerst samen radio gingen maken: kunnen we elkaar daarin genoeg vinden dat het ook gezellig wordt?
‘Ik zeg thuis weleens dat ik Roelof heel grappig vind. Als ik niet oprecht om hem zou kunnen lachen, zou het nooit wat worden. Daar kun je aan coachen en sleutelen tot je een ons weegt, maar dan wordt het nooit wat.’
De Vries: ‘Zenuwen had ik niet voor de eerste uitzending, maar ik vond het wel spannend. Het is een nieuw format, dat moet je jezelf toch eigen maken. De ochtenduren op de radio zijn gewoon heel belangrijk voor een zender. Als je het goed doet, zet de luisteraar de knop voor de rest van de dag niet meer om.’
Swijnenberg: ‘Ik heb gelukkig weinig moeite met opstaan en sta dan ook direct naast m’n bed als de wekker gaat. De uitdaging zit hem vooral in het vroeg naar bed gaan. Daar heb ik inmiddels een modus in gevonden die me wel bevalt.’
Lantinga: ‘Een ochtendshow doen gaat vooral om discipline. Maar zodra we eenmaal in de studio zijn, is het fantastisch. We staan midden in het leven, net als onze luisteraars. Die hebben ook gezinnen, volle agenda’s en moeten er ook vroeg uit.’
Swijnenberg: ‘In de ochtend regeert de klok. Mensen hebben een strak schema: boterhammen smeren, kinderen naar school, in de file naar werk. De tijd is heilig, je bent echt een baken voor de luisteraars. Daarnaast speelt de actualiteit een veel grotere rol. In de middag brachten we puur humor en ontspanning, maar in de ochtend wil je mensen óók up-to-date de dag in sturen. Daar is de rol van de nieuwslezer, in ons geval Renske van der Zalm, cruciaal.’
Lantinga: ‘Gedurende de dag verandert je gemoedstoestand als mens. In de middag zagen we luisteraars die na een lange werkdag dachten: pfff, het zit erop, even ontspannen. Dan mochten we de boel lekker afbreken. In de ochtend doe je precies het tegenovergestelde: je helpt mensen op te starten, je bouwt op.
‘De absolute do bij een ochtendshow is het vinden van de ideale mix. Te lang doorgaan is een van de don’ts. Of het nu in het nieuws is, of in de gesprekken, in de humor of in andere dingen, je moet weten wanneer het klaar is. Misschien gek om uit onze mond te horen, maar dat hebben wij ook moeten leren.’
‘Niemand wilde Edwin Evers opvolgen, want die was net iets te goed. Wij vonden bij 3FM maar één iemand geschikt, en dat was Ruud de Wild. Maar hij sprak de onsterfelijke woorden: je moet eerst een loser dat programma laten overnemen, diegene flopt, en dan kom ik. Nou, die loser was ik.
‘Ik zei: ik geloof niet dat ik de laatste tien jaar voor 9.00 uur de wekker had staan. En ik vond gewoon dat ik het niet kon, zo’n ochtendshow. Ik wilde Evers niet kopiëren, dus ik dacht: ik vind gewoon het wiel opnieuw uit, kan mij het schelen. Wim Rigter, die na mij zat bij 3FM, zei tegen me: Rob, die ochtendshow die jij maakt, die kun je vorige week geluisterd hebben en je kunt hem over drie weken maken. Je moet echt iets maken wat van de dag zelf is.
‘Langzaam maar zeker begon ik mij een klein beetje te vinden in het ochtendritme en begon ik de ochtenddiscipline te snappen. Ik kreeg alleen mijn bioritme niet aangepast, dus ik bleef halve nachten wakker. En dat is vervelend als je wekker om 4.15 uur gaat. En dan had ik voor mezelf ook nog bedacht dat ik graag een freakprogramma wilde doen, vrijdagnacht tussen 1.00 en 3.00. Dat hielp ook niet.
‘Edwin Evers ging naar 538, maar dat werd geloof ik maar in drie plaatsen uitgezonden toen. Dus bleven wij de grootste, tot 538 in de helft van Nederland te horen was. Toen waren we vrij snel gezien, haha.’
‘Ik heb ooit tegen Nicole (Ekdoms vrouw, red.) geroepen: ik ga nooit een ochtendshow doen. Want: avondmens. Maar Nicole zei: jij kunt dit. Ik zat bij 3FM, maar NPO Radio 2 moest jonger, dus ik hoefde gelukkig niet dwangmatig allemaal hippe, onbekende bandjes te gaan draaien. Dus ik dacht: laat ik het proberen.
‘De eerste twee weken heb ik me aan alles vastgeklampt waar ik blij van werd. Ik begon in oktober, ook niet het beste seizoen om te starten. Dan word je vanzelf een lopende tl-buis. Na anderhalf jaar had ik het wel te pakken, misschien ook omdat je dan alle seizoenen een keer hebt gehad.
‘Ik moest natuurlijk wel een beetje stof doen opwaaien, want Radio 2 wilde wat jonger worden. Jurre Bosman (toenmalig zendermanager NPO Radio 2, red.) zei letterlijk: hoe meer klachten we krijgen, hoe beter jij je werk doet. Maar ik vond het begin verschrikkelijk.
‘Luisteraars haten verandering. Ik weet nog dat ik voor de grap T-shirts wilde laten drukken met de opdruk ‘Sander de Heer, ik mis je’. Want daar gingen alle appjes van luisteraars over die ik de eerste weken binnenkreeg (De Heer was bij Radio 2 zes jaar lang Ekdoms voorganger in de ochtend geweest, red.). Echt, als je toen had gezegd dat ik dit elf jaar zou volhouden, had ik je voor gek verklaard.’
NPO Radio 2: Daniel & Roelof zijn al op! (Daniel Lippens en Roelof de Vries), ‘De perfecte kickstart om goedgemutst én goed geïnformeerd aan je dag te beginnen!’
NPO 3FM: Wijnand & Jamie in de ochtend (Wijnand Speelman en Jamie Reuter), ‘Met Wijnand en Jamie aan het roer wordt elke ochtend een feest van energie en muziek’
Radio 538: De 538 Ochtendshow (Tim Klijn, Rick Romijn, Niels van Baarlen en Florentien van der Meulen), ‘Begin de dag met een lach!’
Radio 10: Radio 10 staat op! (Jan-Willem Roodbeen en Jeroen Kijk in de Vegte), ‘De grootste hits aller tijden, vertrouwde onderdelen en de unieke chemie waarmee Jan-Willem en Jeroen al jaren een breed publiek weten te bereiken’
Radio Veronica: Ekdom in de morgen (Gerard Ekdom), ‘Opstaan met Ekdom in de morgen betekent opstaan met een lach!’
Qmusic: tot 3 september: Mattie & Marieke (Mattie Valk en Marieke Elsinga, vanaf 3 september gaat Valk zonder Elsinga verder, met wie is nog onbekend), ‘Iedere werkdag start je je dag op met het meest vrolijke duo op de radio.’
Joe: De Coen & Sander Show (Coen Swijnenberg en Sander Lantinga), ‘Je ochtend wordt een stuk beter!’
Source: Volkskrant