Arthur Japin ruilt de schrijftafel tijdelijk in voor het toneel, waar zijn Kolja binnenkort wordt vertolkt. Hoe smeed je een roman om tot opera? ‘Door precies niet te doen wat elke schrijfcursus aanraadt: kill your darlings.’
schrijft voor de Volkskrant over klassieke muziek en opera.
‘Fa, fe, fo, fu!’ Het lijken wel zangoefeningen die de jonge tenor Olivier Kemler doet bij een repetitie voor de opera Kolja. De oude rot Huub Claessens instrueert hem. ‘Hoog dat verhemelte, hoog!’ Waarna de twee elkaar opzwepen in een swingend duet. ‘Fafa, fefe, fofo, fufu!’
Arthur Japin (70) kijkt toe vanaf de derde rij. De succesauteur weet dat dit geen zangoefeningen zijn. Hij diepte ze op uit een 19de-eeuws handboek dat was bedoeld om een doofgeborene te leren spreken. Van Japins roman Kolja (2017) druppelen ze nu door naar de opera Kolja, eveneens op tekst van Japin. De eerste voorstelling is op donderdag 3 september, in het Chassé Theater in Breda.
Japin werd gepolst door het Utrechtse Klein Operakoor. ‘Natúúrlijk wilde ik dat libretto schrijven. Voor mij is theater hogere kunst dan een boek. Ik groeide op met theater, mijn vader schreef erover, in mijn jeugd was het een veilige haven. Ik deed de Kleinkunstacademie, acteerde en zong zelfs een kleine solo bij De Nationale Opera. Dus ik dacht: kom maar op!’
De doofgeborene uit de roman heeft trouwens echt geleefd. Hij heette Nikolaj Germanovitsj Konradi, roepnaam Kolja. Eind 19de eeuw leerde hij spreken van Modest Tsjaikovski, de broer van Pjotr Iljitsj, de beroemde Russische componist.
Deels is Japins roman een whodunnit over de raadselachtige dood van Pjotr Iljitsj. Dronk hij in 1893 per ongeluk een glas besmet water? Of was het een afgedwongen zelfdoding, na vuil spel rond zijn homoseksualiteit? Kolja is de detective van dienst. Als hij de waarheid ontrafelt, vindt hij Modest tegenover zich. ‘De man die hem leerde praten’, zegt Japin, ‘dwingt hem nu tot zwijgen.’
Hoe smeed je zo’n roman om tot opera?
‘Door niet te doen wat elke schrijfcursus aanraadt: kill your darlings. Nou, ik deed precies het tegenovergestelde. Uit het boek heb ik de scènes geplukt die me het dierbaarst waren. De zinnen heb ik net zo lang geplooid tot ze pasten binnen de structuur van een opera.’
‘Ritme is dwingend, ook als ik een boek schrijf. Monologen en dialogen formuleer ik zo dat je ze hóórt. Bij de opera kwam er een speelse omgang met rijm bij. Dat gepuzzel vind ik fijn, geef mij maar een alexandrijn.’
Modest Tsjaikovski was ook theaterschrijver. In uw roman behandelt hij de kunst van de operatekst.
‘O, vertel?’
Hij merkt op: ‘Zo verfrissend zakelijk, libretti.’
‘Ja, ja.’
‘Maar zoveel lettergrepen kun je kwijt, hun betekenis gedicteerd door de muziek.’
‘Klopt, toch?’
‘Deze arbeid druist in tegen mijn bloemrijke natuur.’ Klinkt dat autobiografisch?
‘Absoluut, haha!’
Kolja is Japins tweede libretto. In 2007 leverde hij de tekst voor Kwasi & Kwame, een opera die de Engelse Jonathan Dove modelleerde naar Japins debuutroman De zwarte met het witte hart (1997). De schrijver toonde ‘een goede neus voor muziek’, vond de Volkskrant destijds.
Japin: ‘Het fijne van opera is: de muziek maakt dingen voelbaar die ik niet bladzijden lang hoef uit te leggen. Een personage zingt maar een paar woorden – ‘Ik ben zo eenzaam!’ – en de muziek sleept je mee.’
Bob Zimmerman schreef de noten van Kolja. De Amsterdamse duizendpoot heeft alle hoeken van het vak verkend. Hij componeerde voor cabaret, film en musical; arrangeerde evengoed voor het Nederlands Kamerkoor en het Metropole Orkest. Japin kent hem al jaren. ‘Bob leverde in 1981 de muziek voor Junkieverdriet, mijn acteursdebuut bij Toneelgroep Centrum.’
Hoe zou u de muziek van Kolja omschrijven?
‘Het is wel echt opera, geen musical. Vanochtend werd ik wakker met een melodie die in mijn hoofd was blijven hangen. Op de fiets hierheen wilde die oorwurm er maar niet uit. Maar op andere klanken krijg ik nog geen vat. Dat verandert misschien als het orkest erbij komt.’
Kolja, het boek, is ook een onbekommerde viering van homo-erotiek. Door een Sint-Peterburgs badhuis wolkt ‘van zaad verzadigd stoom’. Sergej Diaghilev, de latere dansvernieuwer, komt op z’n verleidelijkst voorbij. En er is de anale scheuring die Pjotr Iljitsj, het aanbeden genie, had veroorzaakt bij een matroos. ‘Bewezen waar’, zegt Japin, ‘maar veel mensen willen dat niet horen.’
Kolja, de opera, lijkt grimmiger, actueler. De eerste akte eindigt met een muzikaal kwartet. We zien Pjotr en Modest, Kolja en zijn gouvernante Sofja. Zij wordt gespeeld door Francis van Broekhuizen, de sopraan en BN’er die is gehuwd met een vrouw. Iedereen voelt zich op zijn eigen manier eenzaam, maar samen zingen de vier: ‘Vergeet niet dat wij in ons eentje met heel velen zijn.’
Die zin staat niet in het boek. Is de opera activistischer?
‘Wellicht. Sinds de roman in 2017 werd gepubliceerd, is de wereld in elk geval veranderd. Neem alleen al de draconische antihomowetten in Poetins Rusland. Om die reden zijn de vertaalster en de uitgever van Kolja afgehaakt.
‘En misschien vul ik het in voor Francis, maar bij de eerste doorloop moest ze juist bij de zin die je aanhaalt huilen. Mijn werk gaat altijd over de gepeste, getreiterde, bedreigde eenling die zijn plaats in het leven bevecht.’
Staat er nog meer opera op stapel?
‘De Braziliaanse componist Cristiano Melli buigt zich over mijn boek De gevleugelde. Binnenkort gaan we om tafel. Een regisseur hebben we al, Peter Sellars.’
De roemruchte Amerikaan om wie de operawereld vecht?
‘Hij is een huisvriend en ziet het helemaal zitten.’
Kolja, door Arthur Japin (tekst) en Bob Zimmerman (muziek). Regie: Jeroen Lopes Cardozo. Club Classique en Klein Operakoor o.l.v. Roel Vogel. 3/9, Chassé Theater, Breda. Tournee t/m 23/9 (Breda, Amsterdam, Utrecht, Apeldoorn).
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant