Nederland behoort tot de wereldtop als het gaat om het aantal wetenschappelijke publicaties per onderzoeker. Het zou ons passen om ook een leidende rol te nemen in het handhaven van de kwaliteit.
Het vertrouwen in de wetenschap staat wereldwijd onder druk. In de Verenigde Staten, het land met de meeste Nobelprijswinnaars, wordt een van de grootste wetenschappelijke doorbraken – vaccinaties – ter discussie gesteld en is een heksenjacht gaande op een eminente wetenschapper die veertig jaar lang Amerikaanse regeringen adviseerde.
Ook in ons land zijn desinformatie en kritiek op de wetenschap, zoals door politici van de FvD, inmiddels gemeengoed geworden. De oorzaak daarvan ligt voor een deel bij de wetenschap zelf. Net als de oplossing.
De wetenschap heeft een contract met de maatschappij. Die stelt een deel van het collectief vermogen beschikbaar in ruil voor ontdekkingen en toepassingen om het leven beter te begrijpen en de kwaliteit ervan te verbeteren. Wetenschappers mogen voor een groot deel zelf bepalen wat ze onderzoeken en de maatschappij vertrouwt erop dat ze zelf de kwaliteit borgen.
Dat vertrouwen neemt af als die kwaliteit ter discussie wordt gesteld en wetenschappers daarover publiekelijk de degens kruisen. Voor niet-wetenschappers wordt het dan al gauw moeilijk te beoordelen wie er gelijk heeft, en via sociale media worden zogenaamde wetenschappelijke feiten gretig rondgepompt.
Over de auteur(s)
Marc Bonten is arts-microbioloog en hoogleraar moleculaire epidemiologie van infectieziekten aan het UMC Utrecht. Elly Hol is hoogleraar neurobiologie aan het UMC Utrecht. Frits Rosendaal is arts-epidemioloog en trombose-expert, verbonden aan het LUMC en de Universiteit Leiden.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Hoe wordt die kwaliteit bewaakt? Onderzoekers rapporteren over hun werk en collega’s beoordelen dat: peer review. Als die toets is doorstaan, wordt een onderzoek in een wetenschappelijk tijdschrift gepubliceerd en is het voor iedereen toegankelijk (gelukkig steeds vaker gratis). Resultaten van gepubliceerd onderzoek worden daarom door velen – terecht – beschouwd als wetenschappelijke feiten. Wetenschappers realiseren zich terdege dat elk wetenschappelijk feit morgen weer kan veranderen door nieuwe wetenschappelijke inzichten.
En in die kwaliteitscontrole gaat het mis. Publiceren is een kwestie van vraag en aanbod, waarbij de vraag de laatste jaren explosief is gegroeid. Bekende, kwalitatief hoog aangeschreven tijdschriften zoals The British Medical Journal en The Lancet hebben zogenoemde subspecialisatie-tijdschriften, welwillend gefaciliteerd door de uitgevers die er schatrijk van worden. De BMJ begon ooit in 1840, maar brengt inmiddels zo’n zeventig andere wetenschappelijke tijdschriften uit. In de originele BMJ verschijnen per jaar zo’n 1.100 peer-reviewed artikelen, maar de BMJ Group publiceert inmiddels jaarlijks zo’n 15 duizend peer-reviewed artikelen. En dergelijke toenames gelden ook voor The Lancet, JAMA, Nature en nog veel anderen.
Daarnaast zijn er talloze tijdschriften die tegen betaling artikelen publiceren, vaak zonder peer review. Wetenschappers ontvangen dagelijks via e-mail uitnodigingen van dergelijke predatory journals, met namen die verdacht veel op die van bekende wetenschappelijke tijdschriften lijken.
Er is dus meer vraag en het aanbod lijkt zich daarop vanzelf aan te passen. Het schrijven van een wetenschappelijk artikel kan inmiddels een stuk sneller met generatieve kunstmatige intelligentie. Er zijn zelfs bedrijven die een continue stroom artikelen fabriceren met verzonnen data (zogenoemde paper mills) en daar dan auteurs bij zoeken die – vaak tegen betaling – het artikel proberen te publiceren. Het aantal neppublicaties dat op deze manier het systeem binnendringt, groeit exponentieel. Voor onderzoekers is dat aantrekkelijk, omdat wetenschappelijke productie nog steeds bepalend is voor de carrière.
Het peerreviewproces als kwaliteitsinstrument wordt volledig overspoeld en het wordt steeds moeilijker voldoende goede beoordelaars te vinden.
Ik krijg dagelijks meerdere verzoeken om artikelen te beoordelen, maar kan er slechts één of twee per week accepteren. Vorige week heb ik nog een studie beoordeeld waarvan ik vrij zeker ben dat de data gefabriceerd zijn. De kans dat dergelijke studies door het systeem glippen en gepubliceerd worden, neemt hand over hand toe. Het vorige week door BMJ Public Health teruggetrokken artikel van Nederlandse onderzoekers over covid-19 vaccinatie en oversterfte is daarvan een sprekend voorbeeld.
Voor niet-wetenschappers is het verschil in kwaliteit tussen artikelen in tijdschriften die het peerreviewproces wel of niet serieus nemen vaak moeilijk vast te stellen. Er is zeker sprake van enig zelfreinigend vermogen, want het aantal teruggetrokken artikelen groeit ook exponentieel. Maar niet alles wat niet deugt zal worden teruggetrokken. Al met al een perfecte storm om het vertrouwen in de wetenschap om zeep te helpen.
Het wordt dan ook tijd dat de wetenschap zelf met oplossingen komt. Wetenschappelijke tijdschriften zouden een kwaliteitsoormerk voor hun beoordelingsproces moeten krijgen, zodat universiteiten minimumeisen kunnen stellen aan tijdschriften waarin hun medewerkers mogen publiceren.
Subsidiegevers zouden hetzelfde moeten doen, zoals sommigen nu al eisen dat publicaties die voortkomen uit hun subsidies voor iedereen gratis toegankelijk moeten zijn (open access). En in plaats van de hoeveelheid zou juist de impact en kwaliteit van publicaties, nog meer dan nu, leidend moeten worden in het carrièrepad van onderzoekers. Prestaties als peer reviewer zouden daarin ook meegenomen moeten worden.
Er wordt heus wel nagedacht over dergelijke acties, maar vooralsnog gebeurt er weinig. Nederland behoort tot de wereldtop als het gaat om het aantal wetenschappelijke publicaties per onderzoeker, zeker indien gecorrigeerd voor het aantal inwoners. Het zou ons passen om ook een leidende rol te nemen in het handhaven van de kwaliteit. Van de Verenigde Staten, China of de uitgevers hoeven we dat niet te verwachten.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant