Wie zich tegenwoordig bij sommige ggz-instellingen meldt, gaat vrijwel zeker met de gewenste diagnose naar huis. U vraagt, wij draaien, en de kassa rinkelt. De huidige tijd vraagt echter niet om klantgerichtheid, maar om een empathisch tegengeluid.
Als allerlaatste Zomergast brak psychiater Jim van Os dit weekend een lans voor een nieuwe psychiatrie, waarbij de subjectieve ervaring van mensen met psychische klachten centraal staat. Als psychiater in opleiding én patiënt binnen de ggz juich ik deze erkenning van het belang van ervaringsdeskundigheid in de psychiatrie van harte toe.
Toch schuilt in het pleidooi van Van Os – en de manier waarop hij de gehele ggz als schadelijk, kortzichtig en onmenselijk afschildert – het gevaar dat het ervaringsperspectief tot de enige waarheid verheven wordt, ten koste van een constructieve uitwisseling van perspectieven tussen patiënten en zorgverleners.
Een voorbeeld uit de praktijk. Recent kwam een jongeman op mijn spreekuur die zeker wist dat hij een bipolaire stoornis had. Hoe wist hij dat? ChatGPT, sociale media en een gesprek met een kennis die de stoornis ook had. Ik vroeg hem of hij openstond voor een aantal gesprekken zodat ik hem en zijn klachten beter kon begrijpen. Misschien zou de diagnose bipolaire stoornis dan inderdaad een passend verklaringsmodel kunnen zijn, maar misschien ook niet. Daar had hij geen behoefte aan: hij ging op zoek naar een collega die minder moeilijk deed.
Over de auteur
Bart Lutters is psychiater in opleiding bij het UMC Utrecht. Hij schrijft deze bijdrage op persoonlijke titel.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het is een patroon dat ik steeds vaker zie. Mensen wenden zich met het verzoek om een bepaalde diagnose tot de psychiater en gaan elders shoppen als dat verzoek niet direct wordt ingewilligd. Sommige ggz-instellingen spelen slim in op deze klant-is-koning-mentaliteit. In ons neoliberale zorgsysteem jagen vraag en aanbod elkaar aan, en zo zijn er steeds meer instellingen die zich uitsluitend toeleggen op de diagnostiek en behandeling van een specifieke psychische aandoening, voornamelijk ADHD en autisme.
Wie zich bij zo’n instelling meldt, gaat vrijwel zeker met de betreffende diagnose naar huis. Zo stelden journalisten van Argos vast dat 85 procent van de mensen die zich bij de instelling ADHD Centraal meldden deze diagnose kreeg. U vraagt, wij draaien, en de kassa rinkelt.
In de geschiedenis van de psychiatrie is het patiëntperspectief veel te lang onderbelicht gebleven, waarmee mensen met psychische klachten veel onrecht is aangedaan en er te veel nadruk is komen te liggen op een medisch-reductionistisch verklaringsmodel. Maar dat ervaringsdeskundigheid ertoe doet, betekent niet dat zorgverleners iedere overtuiging van hun patiënten kritiekloos moeten omarmen. Een dergelijke klant-is-koning-mentaliteit gaat namelijk niet alleen voorbij aan de kennis en ervaring van zorgverleners en eeuwen aan opgedane wetenschappelijke en klinische inzichten, maar staat ook het herstel van patiënten in de weg.
In onze samenleving is waarheidsvinding de laatste jaren steeds meer onder druk komen te staan, waarbij ieders eigen waarheid vrijwel onaantastbaar lijkt. Als jij vindt dat je autisme hebt, dan heb je het ook, ongeacht wat een batterij aan zorgverleners mag beweren.
De toenemende populariteit van chatbots bij psychische klachten is hier een goed voorbeeld van. Zo’n chatbot, die al jouw inzichten bevestigt en verklaringsmodellen onderschrijft, is een stuk makkelijker dan een therapeut van vlees en bloed, die het soms niet met je eens is, je uitdaagt om met een andere bril naar jezelf te kijken, en je wijst op jouw eigen aandeel in het geheel. En juist hier ligt in veel gevallen de weg naar herstel: jezelf leren zien en accepteren voor wie je werkelijk bent, hoe moeilijk ook, omdat hiervan blijven wegrennen je psychische klachten in stand houdt.
Wij mensen kunnen onszelf ontzettend goed voorliegen. Moeilijke en tegenstrijdige gevoelens vegen we het liefst onder het tapijt: we stoppen ze weg, kroppen ze op, en projecteren ze op anderen. Zo wordt de zorgverlener die ons confronteert met onze minder mooie kanten al gauw een sadistische kwakzalver, omdat het te pijnlijk is hiervoor zelf verantwoordelijkheid te nemen.
De huidige tijd vraagt daarom niet alleen om meer ervaringsdeskundigheid in de ggz, maar ook om een empathisch tegengeluid van zorgverleners. Niet vanuit het idee dat de dokter het altijd beter weet – dat is niet zo – maar vanuit de overtuiging dat mensen meer gebaat zijn bij een oprechte uitwisseling van perspectieven en respectvolle tegenspraak dan bij het onkritisch meedeinen op elkaars waarheden.
Dit is niet altijd een makkelijke of dankbare taak, maar leidt uiteindelijk wel tot een tolerantere, authentiekere en hopelijk ook gelukkigere samenleving.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant