Toen in juni het migratiepact inging, was de belofte: een streng, effectief en vooral gezamenlijk Europees migratiebeleid. Met de massale komst van migranten naar Ceuta lijkt het pact alweer vergeten. ‘Als dit een test was, is het resultaat niet bemoedigend.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
Op 12 juni 2026 trad het Europese asiel- en migratiepact in werking. De verwachtingen waren hooggespannen. Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, sprak van een ‘effectieve, eerlijke en stevige oplossing’ voor migratie. ‘Dit is wat het migratie- en asielpact oplevert: veiligere buitengrenzen, solidariteit tussen de lidstaten en efficiëntere procedures voor asiel en terugkeer.’
Nog geen twee maanden later kwam de eerste grote test voor dit veelbesproken pact. In de Spaanse exclave Ceuta drongen eind juli rond de 80 duizend migranten binnen: veel Marokkanen, ook West-Afrikanen. Het merendeel ging in de dagen erna onder dwang terug naar Marokko. Ongeveer 10 duizend mensen bleven. Zij zijn nog altijd in Ceuta, slapend op stranden, op straat, of verscholen in de bossen.
De vraag is nu: maakt het migratiepact, in deze uitzonderlijke situatie, een verschil? Wat opvalt, is dat Europese politici in de afgelopen weken nauwelijks hebben verwezen naar het pact. Het was bijna alsof dat hele pakket aan wetten en regels niet meer bestond. In elk geval bleek het niet het verbond te zijn waaraan politici zich in tijden van nood gezamenlijk vasthielden.
Integendeel: Europa reageerde met blinde paniek. ‘In plaats van een zelfverzekerd, gecoördineerd Europees antwoord te laten zien, ontaardde de crisis snel in een intra-Europees politiek dispuut’, beschrijft Bram Frouws, directeur van onderzoeksinstituut Mixed Migration Centre.
Hij brengt in herinnering dat de onderhandelingen over het migratiepact begonnen na de vluchtelingencrisis van 2015 en 2016. ‘De bedoeling was om de controle over de buitengrenzen terug te krijgen en om solidariteit tussen de lidstaten te bewerkstelligen. Bij situaties zoals in Ceuta zou dit een instrument moeten zijn. Maar als je kijkt wat er gebeurd is, dan krijg je niet een beeld van controle. Het beeld is: Europa heeft geen controle.’
Daarbij hielp het niet dat Italië onmiddellijk kritiek begon te uiten op Spanje. De Italiaanse premier Giorgia Meloni schortte het vrij reizen vanuit Spanje op, ook al waren de tienduizenden migranten in Ceuta nog ver verwijderd van het Spaanse vasteland. Later ondertekenden 22 regeringsleiders, onder wie de Nederlandse premier Rob Jetten, een brief waarin stond dat ze er klaar voor waren Spanje te schorsen uit de Schengenzone. En passant beschuldigden ze de Spaanse regering ervan immigranten aan te trekken, door ‘de regularisatie van een heel groot aantal irreguliere migranten’ eerder dit jaar.
Zelfs vanuit de Europese Commissie werden er aan het migratiepact weinig woorden vuil gemaakt. De dominante boodschap was: de migranten die nog in Ceuta zijn, moeten zo snel mogelijk weg, linksom of rechtsom. Markus Lammert, woordvoerder Binnenlandse Zaken van de Commissie, zei herhaaldelijk dat ‘de verwachting is dat alle migranten die Ceuta illegaal zijn binnengekomen worden teruggestuurd naar Marokko’.
Eurocommissaris Magnus Brunner (Migratie) was een van de weinigen die wél verwees naar de nieuwe regels in het migratiepact – overigens zonder dat pact expliciet te noemen. Hij benadrukte dat Marokko op de EU-lijst voor veilige landen van herkomst staat. Dat betekent dat Marokkaanse asielverzoeken worden afgehandeld binnen de ‘grensprocedure’, een snelle procedure die asielzoekers niet in vrijheid mogen afwachten.
Ook zei Brunner dat ‘lidstaten beter gebruik moeten maken van instrumenten zoals het nieuwe concept voor veilige derde landen’. Elk land waar een asielzoeker doorheen reist voordat hij in de EU komt, geldt tegenwoordig als veilig. Marokko kan dus zo’n land zijn voor mensen afkomstig uit Senegal, Mali of Soedan. Een Europese lidstaat hoeft een asielverzoek dan niet in behandeling te nemen.
Die regels kunnen misschien op termijn een verschil maken. Ze geven Spanje extra mogelijkheden om asielverzoeken af te wijzen. Toch lijkt het erop dat nu, een maand na de massale migratie naar Ceuta, nog nauwelijks een begin is gemaakt met het toepassen ervan. Volgens de Spaanse Commissie voor de Hulp aan Vluchtelingen (CEAR) kennen verschillende delen van Spanje ‘vertragingen’ met het toepassen van het pact. In Ceuta zijn die vertragingen ‘nog duidelijker’.
Zo is de screening op kwetsbaarheden nog bij geen enkele persoon uitgevoerd die op 30 en 31 juli de stad binnenkwam, stelt CEAR vast. Die screening is volgens het migratiepact verplicht. Wie kwetsbaar is, blijft bijvoorbeeld buiten de grensprocedure. Ook is het merendeel van de asielverzoeken niet binnen de tijd die ervoor staat geregistreerd.
Volgens de Spaanse regering is een van de grootste problemen in Ceuta het ontbreken van opvangcentra. De (linkse) regering in Madrid ligt daarover in de clinch met het (rechtse) plaatselijke bestuur in Ceuta. Madrid dringt er al tijden op aan om sporthallen ter beschikking te stellen voor de opvang, waar in elk geval douches en wc’s aanwezig zijn. Maar de president van Ceuta weigert dit, omdat er onder de inwoners geen steun zou zijn voor het opvangen van migranten in de woonwijken.
Víctor Ángel Torres, de Spaanse minister van Territoriaal Beleid die sinds afgelopen week is aangetreden als crisiscoördinator in Ceuta, drong er afgelopen week op aan snel opvangruimtes te vinden, ook om de migranten te kunnen registreren en lokaliseren. ‘Hoe eerder we opvangplaatsen hebben, hoe eerder ze kunnen worden teruggestuurd’, benadrukte Torres.
Maar uiteindelijk staat of valt alles met de bereidwilligheid van Marokko om de afgewezen migranten terug te nemen. ‘We weten niet of het gaat lukken al die migranten daadwerkelijk terug te sturen’, zegt Rut Bermejo Casado, senior onderzoeker bij de Spaanse denktank Real Instituto Elcano. ‘Dat wordt een kwestie van diplomatieke onderhandeling.’
Met het oog op die onderhandeling heeft de EU zichzelf de afgelopen tijd een slechte dienst bewezen, zegt Bermejo. ‘De klacht van Spanje is dat de EU geen steun heeft geboden. Sterker nog, in plaats van dat ze Marokko bekritiseerden vanwege het doorlaten van de migranten, keerden ze zich tegen Spanje. Maar door Spanje alleen te laten staan, verlagen ze de druk op Marokko. De EU als geheel heeft nu eenmaal meer pressiemiddelen dan Spanje in z’n eentje.’
Duidelijk is dat het migratiepact in elk geval niet de solidariteit heeft opgeleverd die het beloofde. ‘Zelfs op een moment dat Spanje de meeste migranten snel weer weet terug te laten gaan, blijken Europese landen makkelijk uit elkaar te spelen’, zegt migratieonderzoeker Bram Frouws. Zijn conclusie: ‘Als Ceuta de eerste echte test was voor het migratiepact, dan is het resultaat niet bemoedigend.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant