In 1723 braken de oud-katholieken met het Vaticaan omdat zij het recht wilden behouden zelf een bisschop te kiezen. Dat gebeurde ook zaterdag weer in Haarlem. ‘Je voelt de verantwoordelijkheid die er op je schouders ligt.’
De kerkbankjes in de Haarlemse H.H. Anna en Mariakathedraal zijn normaliter een plek van rust en bezinning, maar zaterdagmiddag zijn de tweehonderd aanwezige gelovigen vooral gespannen. Het bisdom Haarlem van de Oud-Katholieke Kerk in Nederland (OKKN) zoekt een nieuwe bisschop. Anders dan in de rooms-katholieke kerk gaat dat via verkiezingen en zijn ook vrouwen verkiesbaar.
Hoewel dit kerkje geen Sixtijnse Kapel is – geen kleurrijke fresco’s op het plafond, maar diepbruin houtwerk met de dierenriem erin gesneden – doet de bisschopsverkiezing sterk denken aan het pauselijk conclaaf in het Vaticaan. Maar dan zonder de gesloten deuren, want iedereen is welkom.
‘Die transparantie is een belangrijk onderdeel van onze kerk’, zegt priester Michael van den Bergh, die als vicaris sede vacante (een van de twee plaatsvervangers van de bisschop) verantwoordelijk is voor de verkiezing. ‘Geestelijken en leken dragen samen zorg voor de kerk. Daarbij hoort openbaarheid.’
Klokgelui en gezang openen de bisschopsverkiezing. Het stembureau roept de achttien kiesgerechtigden van het kiescollege een voor een naar voren. Met een stembiljet verdwijnen zij even achter de gesloten deur van de sacristie, de kleedruimte van de kerk die dienstdoet als stemhokje. De kieslijst telt twintig priesters: twaalf mannen, acht vrouwen.
Het stembiljet wordt opgevouwen in een envelop en in de ciborie, een gouden kelk, gelegd. Een strakke ceremonie, al wordt er hard gelachen als een priester zich op weg naar de sacristie realiseert dat hij zijn stembiljet is vergeten op te halen. ‘Ach, het is voor de meesten de eerste keer’, zegt de voorzitter van het stembureau. ‘De vorige bisschopsverkiezing was in 2008.’
Bij het voorlezen van de stemmen klinkt door de hele kerk het geklik van pennen, want er wordt druk meegeturfd. Na de eerste stemronde heeft nog geen van de kandidaten een meerderheid van de stemmen behaald.
Met zo’n vijfduizend gelovigen is de Oud-Katholieke Kerk in Nederland relatief klein. Ter vergelijking: Nederland telt bijna 3,5 miljoen rooms-katholieken. De bisschopsverkiezing vormt de basis van de breuk met het Vaticaan in 1723. In een periode waarin de paus de bevoegdheid om bisschoppen aan te wijzen steeds meer naar zich toe trok, hielden de latere oud-katholieken vast aan de traditie om voor bisschoppen te stemmen.
Het verkiezingsproces is, op het stemgeheim na, geheel openbaar. Wel zijn er twee besloten vergaderingen geweest, zegt Van den Bergh vlak na de eucharistieviering. ‘Daar bespreken we: in wat voor tijd leven we? En wat voor type bisschop past daar dan bij?’ Ook wordt besproken wie zich beschikbaar stelt, al staan alle twintig actieve priesters met minimaal vijf jaar ervaring zaterdag op het stembiljet.
Van politieke spelletjes en machtsstrijd is volgens Van den Bergh geen sprake. ‘De vrouwenwijding was destijds een hot topic, daar was een aantal geestelijken faliekant tegen. Inmiddels zijn we het in grote lijnen eens over onze open koers.’
Alleen het kiescollege is bij die besloten vergaderingen aanwezig. Dat bestaat uit de twaalf geestelijken van het bisdom Haarlem die jonger dan 72 jaar zijn, plus zes lekenleden: ‘gewone’ gelovigen zonder kerkelijk ambt. ‘We vinden het belangrijk dat ook leken meebeslissen,’ legt Van den Bergh uit, ‘net als in de jaarlijkse synode, onze landelijke kerkvergadering.’
Anders dan de naam doet vermoeden, heeft de kerk na de afsplitsing een vooruitstrevend en open karakter ontwikkeld. Op de Rainbow Index of Churches in Europe, die inventariseert hoe inclusief kerken zijn op lhbti-gebied, staat de OKKN op de vijfde plek. Geestelijken hoeven niet celibatair te leven, het huwelijk is opengesteld voor queer personen en sinds 1998 kunnen mensen van alle genders en seksuele identiteiten priester worden. Onder de 28 actieve priesters zijn acht vrouwen.
Voor Sylvia Dekker (37), een van die lekenleden in het kiescollege en lid van de synode, is het inclusieve karakter onmisbaar. ‘Als dat niet zo was, zat ik niet meer bij de kerk. Die openheid is dé hedendaagse invulling van het geloof.’ Licht gespannen is ze voor de keuze die ze straks gaat maken. ‘Je voelt de verantwoordelijkheid die er op je schouders ligt.’
Na de tweede stemronde worden opnieuw de achttien stembriefjes geteld. Het geroezemoes neemt toe als er steeds meer stemmen voor één kandidaat uit de gouden kelk worden getrokken. Een luid gejoel stijgt op als voor de beslissende tiende maal de naam van de Alkmaarse priester Erna Peijnenburg wordt voorgelezen.
Na haar aanvaarding van het ambt en een omhelzing van vicaris sede vacante Robert Frede, vertelt de oorspronkelijk rooms-katholieke Peijnenburg dat ze ontroerd is dat het ‘in deze kerk écht niet uitmaakt welk geslacht, gender of geaardheid je hebt voor wat je mag doen’. Op 10 oktober wordt ze in de Sint-Bavokerk in Haarlem gewijd als eerste vrouwelijke oud-katholieke bisschop van Nederland.
Na afloop geen witte rook uit de schoorsteen. In plaats daarvan zet een van de kerkbestuurders een vaas met witte dahlia’s op het altaar. ‘Wij zijn toch wat levendiger, zullen we maar zeggen.’
Source: Volkskrant