In zalige onwetendheid over het Nederlandse nieuws, ver van de Hitler-borrelpraat van ON en de nieuwe politieke projecten van Mona Keijzer, zat ik afgelopen week diep in Anatolië zegelafdrukken uit het Romeinse Rijk af te stoffen. Ze waren net opgegraven uit de resten van de Oost-Romeinse stad Doliche, nu een kale heuvel in een industrieterrein aan de rand van de Turkse stad Gaziantep.
In Doliche stond tweeduizend jaar geleden een enorm archief waar stapels documenten lagen opgeslagen tot, vermoedt men, de Perzen kwamen. Die legden de stad rond 253 na Christus in de as, de inwoners van Doliche werden afgeslacht of afgevoerd. De documenten uit het archief gingen in rook op, maar de kleien zegelafdrukken waarmee de perkament- en papyrusrollen waren afgesloten, werden in het vuur gebakken als aardewerk, en bleven bewaard. Tienduizenden.
Samen met de archeologen schrobde ik elke dag met oude tandenborstels de aarde van de harde zegelafdrukken. En plots kwamen ze tevoorschijn: piepkleine godenfiguurtjes, Nike, Aphrodite, Jupiter op een stier, of fijn versierde gezichten van Romeinse keizers. Adembenemend prachtig. En gruwelijk.
We leven al lang in post-apocalyptische tijden, realiseerde ik me. Dat wil ik nog wel eens vergeten, omdat ik steeds meer het gevoel krijg dat we in een pre-apocalyptische tijd leven. Voor ik in Gaziantep kwam, logeerde ik in Istanbul in een appartement met op elke vensterbank een fluitje. Die waren daar neergelegd in afwachting van de grote aardbeving die Istanbul gaat treffen, voor als je nog levend onder het puin ligt.
En dat was lang niet het enige apocalyptische teken deze zomer. Ik krijg zowat om de dag een nieuwsbrief van activist Naomi Klein waarin ze breed lachend de tour voor haar nieuwe boek End Times Fascism aankondigt. Daarin betogen Klein en co-auteur Astra Taylor dat de machtigste mensen van de wereld zich aan het voorbereiden zijn op het einde van de wereld, een einde dat ze zelf aan het accelereren zijn. Denk aan Elon Musk, die naar Mars wil vluchten, techmiljardair Peter Thiel die zich voorbereidt op de antichrist. Maar ook aan de christen-zionisten in Trumps overheid die de gewelddadige expansie van Israël aanmoedigen om de wederkeer van de Messias te bespoedigen. MAGA-adepten die hun hele land het liefst tot bunker maken. Het einde van de wereld voelt voor velen dichtbij.
Tel daarbij de bosbranden deze zomer op, de aanhoudende oorlogen, afgebroken gletsjer in Nepal, AI-versnelling, en ja, mij bekruipt het gevoel dat de apocalyps misschien zoetjesaan al is begonnen.
Zoals een Oekraïense schrijfster schreef, niet lang voor ze dodelijk werd verwond door een Russische raket: het einde van de wereld duurt langer dan je denkt.
Al schrobbend over de zegelafdrukken dacht ik aan wat er van onze wereld over zal blijven, als over tweeduizend jaar mensen, of aliens, onze vergane steden opgraven.
Een archeoloog zei ooit tegen me dat ze waarschijnlijk zullen denken dat Nederland een door en door boeddhistisch land was, gezien alle Boeddhabeelden bij mensen thuis. Ik vrees dat ze alleen plastic smartphonehoesjes zullen vinden. Misschien zullen toekomstige archeologen zich afvragen wat voor fantastische dingen we op die smartphones geschreven hebben die ze niet kunnen terugvinden, niet wetende dat we vooral AI-slop zaten te kijken en debatteerden wie de nieuwe Hitler was en of Hitler niet toch een punt had.
In onze angst voor de apocalyps, is het denk ik goed ons rekenschap te geven van het feit dat de wereld al vaker is vergaan. En niet alleen in een ver verleden, of halverwege de vorige eeuw. Ook voor veel mensen die nu leven heeft de apocalyps al plaatsgevonden. Gazanen zitten in een tergend uitgesponnen armageddon. In Oekraïne sprak ik een vrouw wier laatste nog levende kind net was gedood door de Russen. Zij leeft nog, maar voor haar is de wereld al vergaan. Voor zovelen is de wereld al vergaan. We zitten altijd in zowel een post- als pre-apocalyptische tijd.
Niet dat dit troostrijk is. De realiteit onder ogen zien is eigenlijk nooit troostrijk. Misschien is het een licht troostrijk idee dat er altijd weer mensen zijn die de moeite nemen op zoek te gaan naar de scherven van vergane werelden. En dan is het nu vooral aan ons om onze apocalyps vorm te geven. De wereld zoals we hem kennen is aan het verdwijnen, maar dat betekent niet dat hij hoeft onder te gaan in het hellevuur van fascisme en genocide. Een wereld kan op vele manieren uitdoven, overgaan in een nieuwe wereld. Dit is de hoopvolle gedachte die Naomi Klein in staat stelt te lachen op de auteursfoto’s van haar eindtijd-boek.
Bij het afstoffen van de zegelafdrukken voelde ik zelf niet echt veel hoop op een glorieuze toekomst ná de apocalyps. Ik voelde vooral de opdracht te zorgen dat er iets moois achterblijft om af te stoffen.