Inlichtingendiensten AIVD en MIVD moeten ruim baan krijgen om de dreigingen die op Nederland afkomen te pareren. Daarbij denkt het kabinet aan landen als China, Iran en Rusland. Dat blijkt uit een wetsvoorstel dat vandaag door de ministerraad is goedgekeurd.
is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten.
De verhoogde dreiging, met name vanuit Rusland, wordt door het kabinet aangegrepen om de wettelijke mogelijkheden voor de geheime diensten op te rekken. De belangrijkste is dat de AIVD en MIVD bij ‘tegenstanders’ van Nederland – denk aan landen als China, Iran en Rusland maar ook aan organisaties die de nationale veiligheid ondermijnen – makkelijker bevoegdheden kunnen gaan inzetten.
De diensten moeten nu nog elk tapverzoek en elke hack beargumenteren en vooraf laten toetsen. Die verplichting verdwijnt: als een organisatie als tegenstander is aangemerkt, kan deze voor de duur van één jaar op allerlei manieren worden gevolgd en afgeluisterd zonder dat aparte toestemming is vereist.
Volgens minister van Defensie Yesilgöz-Zegerius is dat noodzakelijk vanwege de snelheid waarmee bijvoorbeeld Chinese hackers toeslaan. Zij gebruiken omvangrijke digitale infrastructuur en wisselen snel van computerservers. ‘Het gaat over evidente opponenten. We willen op een andere manier waarborgen organiseren, zodat we sneller kunnen handelen’, zegt de minister.
Ook op andere terreinen krijgen de diensten meer ruimte. Zo is voor de eerste twee stadia van hacken niet langer toestemming van een toezichthouder vereist. In het voorstel mogen AIVD en MIVD de digitale deur van een organisatie openzetten zonder voorafgaande toets.
Daarnaast krijgen de diensten de mogelijkheid om individuen en organisaties te dwingen gegevens af te staan, op straffe van een gevangenisstraf. Ook data van onlineplatforms en financiële instellingen kunnen straks worden gevorderd.
Naast de verruiming van de bevoegdheden valt op dat de AIVD en de MIVD meer gaan samenwerken met andere partijen, zoals de politie, de krijgsmacht, de Belastingdienst en de Financial Intelligence Unit Nederland. De diensten gaan ook data delen met private partijen, een ontwikkeling die al langer gaande is in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten en daar meermaals is bekritiseerd vanwege het gebrekkige toezicht. Feitelijk betekent dit dat meer personen doelwit zullen worden van onderzoek door de geheime diensten.
Een opmerkelijk onderdeel in de omvangrijke wet is de introductie van het staatsnoodrecht. In ‘buitengewone gevallen’, waarbij de dreiging voor de nationale veiligheid evident is, vervallen cruciale verplichtingen voor de diensten – zoals de plicht om mee te werken aan onderzoeken van de toezichthouder. Het is onduidelijk in wat voor soort situaties het staatsnoodrecht precies zal gaan gelden.
Dit soort noodwetgeving wordt in autoritaire regimes gebruikt om geheime diensten buiten de wet te plaatsen. Minister Heerma (Binnenlandse Zaken) denkt niet dat hierin een gevaar schuilt voor Nederland. ‘Wat ons onderscheidt van vijanden, is dat we een democratie zijn en een rechtsstaat hebben en waarborgen inbouwen. Dat blijft.’ Volgens hem biedt de wet een ‘goede balans’ tussen de mogelijkheden voor AIVD en MIVD om de rechtsstaat te beschermen en het toezicht daarop.
In het voorstel gaan de huidige twee toezichthouders op in een nieuw te vormen College van Toetsing en Toezicht (CTT). Met name de toets vooraf wordt ingeperkt. Hierover was de laatste jaren veel irritatie ontstaan bij de inlichtingendiensten. Zij meenden dat de procedure te tijdrovend was en hun werk beperkte.
Het aantal leden dat betrokken is bij de toets vooraf gaat van drie naar twee. Er zijn minder situaties waarbij de diensten vooraf om toestemming zullen gaan vragen en uitgangspunt is dat één lid inhoudelijk kennisneemt van een afluister- of hackverzoek.
Technisch expert en oud-toezichthouder Bert Hubert is daarom kritisch. ‘De wet staat vol met nieuwe bevoegdheden en schaalt de toetsing en het toezicht enorm af.’
Hubert hekelt de pr rond de nieuwe wet, die ‘Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten’ moet gaan heten. ‘In het persbericht verkopen ze de verminderde controle als ‘nieuwe waarborgen door een nieuw college’. Dat is niet oprecht, terwijl de diensten juist vragen om ze te vertrouwen met hun nieuwe bevoegdheden. Dit soort gespin is echt een slechte start.’
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant