Onderricht Sinds deze week is een kwart van het islamitisch voortgezet onderwijs in handen van Soner Atasoy. In 2019 waarschuwde de AIVD voor de radicale connecties van de toenmalige schoolleider van het Haga Lyceum en probeerde de overheid diens ontslag af te dwingen. Nu profiteert hij van een wet die juist beoogde grip op hem te krijgen.
Het Novum Saeculum Lyceum, de eerste islamitische middelbare school van Almere, opende vorige week haar deuren voor achttien leerlingen.
Soner Atasoy is terug. En hoe. De veelbesproken oprichter en ontslagen bestuurder van het Cornelius Haga Lyceum opende in één week twee nieuwe islamitische middelbare scholen, in Almere en Breda. Samen met zijn sinds een jaar draaiende Tilburgse vlaggenschip heeft Atasoy een kwart van het islamitisch voortgezet onderwijs in Nederland in handen gekregen. En als het aan hem ligt, voegt hij daar zelfs nog een school in Gouda aan toe. Hij ving donderdagmiddag bot bij de rechter in zijn poging een door de gemeente toegewezen gebouw af te dwingen. Tegen NRC zegt hij maandag alsnog van start te gaan, maar dan in van een moskee gehuurde klaslokalen.
Atasoys rappe opmars is opvallend, want in 2019 zetten de rijksoverheid en het Amsterdams stadsbestuur alles op alles om hem weg te krijgen bij het Haga Lyceum na – achteraf flink genuanceerde – AIVD-waarschuwingen over terroristische banden en salafistisch onderwijs. De regering draaide zelfs de geldkraan dicht om de bestuurder tot opstappen te dwingen, tot de rechter haar terugfloot: nieuwe aantijgingen van financieel wanbeheer en tekortschietend burgerschapsonderwijs, gebaseerd op inspectieonderzoek, bleken ongegrond.
Uiteindelijk kostte een interne machtsstrijd Atasoy in 2020 de kop. Sindsdien zocht de conservatieve bestuurder een weg terug naar het onderwijs. Via zeker vijftien rechtszaken tegen de Haga-voorzitter die hem ontsloeg; via het snel gesneefde, vanwege de naam controversiële privéschooltje Het Achterhuis Lyceum; én via de in 2021 ingegane stichtingswet Meer ruimte voor nieuwe scholen. Na al die jaren werpt die laatste route nu z’n vruchten af.
De destijds bedreigde en aldus onherkenbaar afgebeelde Atasoy werd in 2020 ontslagen als directeur-bestuurder van het Haga Lyceum.
Zij het geenszins vanzelf. Mede door alle tegenwerking zit het wantrouwen diep bij de Hagenaar; zes jaar blokkeerden Amsterdam en het onderwijsministerie Atasoys Haga-plannen, totdat de Raad van State in 2017 lastminute opening afdwong. En in 2024 legde de rechter de staat een schadevergoeding op, omdat die het Haga onterecht als antidemocratisch had geframed om de groei van het leerlingenaantal te belemmeren.
Op hun beurt voelen lokale politiek, ambtenaren en bestuurders ongemak bij de komst van Atasoys scholen, alle Novum Saeculum Lyceum geheten. Ze ervaren de schoolbestuurder als een onbuigzame gesprekspartner. Gouda hekelde het „wij/zij-denken” op de site van de scholen en vroeg uitstel tot 2027 voor het regelen van een schoolgebouw, wat Atasoy vergeefs aanvocht. Tilburg tekende bezwaar aan vanwege onder meer Atasoys reputatie en Breda beslechtte pas de onderhandelingen over de voorwaarden voor de sleuteloverdracht anderhalf uur voor een door Atasoy aangespannen kort geding en vier dagen voor het schooljaar begon.
In Almere liepen de spanningen zo hoog op dat de politie een pand van een openbare school moest beveiligen toen Atasoy eind juni met zo’n honderd Novum-aanhangers de toegang dreigde te forceren. „Met een sleutel of met de koevoet”, had hij verkondigd om de druk op te voeren, tot ontsteltenis van de gemeenteraad. Het stadsbestuur had voor het Novum tien leegstaande lokalen van de openbare school gevorderd, maar die blokkeerde dat en dus slonk opnieuw Atasoys voorbereidingstijd. Ambtenaren vonden pas laat een alternatief, waardoor het nog verbouwende Novum-team vorige week aftrapte in een partytent op het schoolplein.
De leerlingen van het Novum Saeculum in Almere eten hun lunch op het schoolplein. De aula wordt nog verbouwd.
Jaouad Belhaj is de directeur van het Novum Saeculum Lyceum in Almere.
En ook dinsdag, als NRC een kijkje neemt in Almere, is het kluswerk aan de grijze bungalow nog in volle gang. Verftape blindeert de ramen, het bidtapijt dat de kantine tot moskee moet transformeren ontbreekt en het personeel werkt op een hotspotverbinding terwijl de internetinstallateur in de elektriciteitskast wroet. De achttien leerlingen van dit nieuwe Novum turen in twee halfgevulde lokalen naar een televisiescherm – de digitale schoolborden arriveren komende week. Hetzelfde geldt voor de bel, dus personeelsleden roepen de pauze om.
Die begint onwennig. „Op het schoolplein blijven”, instrueert de 38-jarige directeur Jaouad Belhaj de zeven Novum-jongens. „Ga maar voetballen.” Beteuterd kijken ze naar het stenen veldje. „We hebben geen bal, meester.”
Die bal gaat op de aanschaflijst. Voor nu: tikkertje – of net zo lang hangen aan de lat van de ijzeren voetbalgoals tot de sterkste overblijft. Op de pingpongtafel zonder batjes zitten de meisjes te kletsen.
Bijna twee derde van de vijftig aanmeldingen verdampte door alle onzekerheid, zegt Belhaj. Wel verwacht de locatiedirecteur nog overstappers. Zoals in Tilburg, waar de leerlingenteller na een jaar op 125 staat, onder wie een niet-islamitisch kind van een moeder die gelooft in Atasoys concept. Om diezelfde reden benaderde Belhaj de bestuurder met de vraag uit te breiden naar Almere.
Dat concept lijkt op dat uit de begintijd van het Haga, toen Atasoy dat leidde: kleine klassen, leraren met weinig extra taken en de orthodoxe islam als leidraad. In principe is bidden verplicht, meisjes dragen „vanzelfsprekend” een hijab en worden zo veel mogelijk gescheiden van de jongens. Soms wegen praktische overwegingen zwaarder. Zet tussen vier drukke jongens wat ‘buffermeisjes’ en de klas wordt rustiger. Verder: extra wiskunde en Nederlands en de teugels strak gehouden. Hun vaak tweetalige, soms recalcitrante leerlingen hebben daar volgens Atasoy baat bij.
Maar ook: spel als beloning én uitlaatklep. Met in Tilburg vier spiksplinternieuwe, vibrerende racesimulatoren voor de kinderen die zich gedragen. En leerlingen die vorig jaar tijdens een escaperoom alle lesopdrachten volbrachten, ontsloten een kluis met speelgoedpistolen en mochten in het donker met kunststofpijltjes jagen op gemaskerde en grommende ‘zombie’-docenten. Nieuw is de aandacht voor worstelen en kickboksen; persoonlijke favorieten uit Atasoys jeugd.
De Onderwijsinspectie is positief. Die bezocht Novum Tilburg en gaf haar een voldoende. De school zet de islam centraal, maar besteedt „ook expliciet aandacht aan het belang van respect voor andersdenkenden”, aldus het rapport.
Als het aan Atasoy ligt, wordt de groei doorgezet. Nu op zijn wensenlijst: Den Bosch en Roosendaal – en basisscholen in Tilburg en Gouda.
Zo maakt hij zelf het voortvarendst gebruik van een wetswijziging die ooit deels voortkwam uit de wens van Rijk, Amsterdam en politiek om juist grip op de schoolbestuurder te krijgen, tijdens diens jarenlange Haga-stichtingsstrijd. Meer ruimte voor nieuwe scholen is namelijk niet alleen ontworpen om het oude zuilensysteem los te trekken, maar introduceerde ook een kwaliteitsmeting vóóraf. Bewijst een initiatiefnemer de levensvatbaarheid van een school met voldoende handtekeningen van geïnteresseerde ouders, dan toetst de inspectie de plannen rigoureus en wijst ze in ruim een kwart van de gevallen af. Alleen: gepokt en gemazeld door tien jaar tegenwind van de overheid doorstaat Atasoy die test geregeld.
En hij is niet de enige moslim die zich beroept op de stichtingswet. Ongeveer vier op de tien nieuwe scholen is islamitisch, bleek in februari uit een evaluatie van de rijksoverheid. In totaal telt Nederland nu dertien middelbare-schoolvestigingen en zo’n negentig basisscholen, op een totaalaanbod van respectievelijk 1.450 en 6.500. Oftewel, 1 procent van het voortgezet en 1,4 procent van het primair onderwijs.
Mogelijk betreft het een „tijdelijke inhaalslag” op het oude systeem, speculeren de onderzoekers; 6 procent van Nederland is moslim.
Leerlingen lopen vlak voor het begin van de lesdag naar binnen.
Wat ook bleek uit die evaluatie: de tijdsdruk op gemeenten, die volgens de nieuwe wet binnen veertien maanden een goedgekeurd initiatief moeten huisvesten, is groot en zorgt vaker voor problemen – ook zonder wederzijds wantrouwen tussen gemeenten en bestuurders. En dus beoogt onderwijsstaatssecretaris Judith Tielen (VVD) deze zoektijd ruim te verdubbelen met een nieuwe wetswijziging.
Intussen ligt het lot van Atasoys eerste geesteskind eveneens in haar handen. Sinds hij vertrok in 2020 slonk de instroom en bevond het Haga Lyceum zich meermaals onder het wettelijk benodigde aantal leerlingen voor een mavo-havo-vwo-school: 488. Herhaaldelijk beoordeelde de inspectie de school als zeer zwak. Nu daaraan (opnieuw) het predicaat ‘wanbeheer’ is toegevoegd, beslist Tielen de komende weken of ze ingrijpt en de bekostiging door het Rijk opschort of het bestuur wegstuurt.