Infinity Mirror Rooms Dit najaar presenteert het Stedelijk Museum Amsterdam een grote overzichtstentoonstelling van de Japanse kunstenaar Yayoi Kusama, die onlangs op 97-jarige leeftijd overleed. Het grootste werk daarin is een reusachtige ‘infinity mirror room’ met knalgele oktopusarmen. Met dit type spiegelkamers legde Kusama (onbedoeld) de basis voor moderne selfiemusea.
Portret van Yayoi Kusama in het kunstwerk ‘Yellow Tree / Living Room’ tijdens de Aichi Triennale in Japan in 2010.
Natúúrlijk is er een kamer met alleen maar spiegelwanden. Twee zelfs. In Anna’s Labyrinth, één van de ruim 25 kamers in selfieparadijs The Upside Down in Amsterdam-Zuid, wandel je door een verwarrend spiegeldoolhof, dat is ontwikkeld in samenwerking met influencer Anna Nooshin. Je komt er telkens jezelf tegen. Op de reflecterende wanden verschijnen ondertussen akelige opmerkingen van anonieme internet-reaguurders. In het in 2020 geopende instagrammuseum, pal tegenover de RAI, ben je dan al een kleinere, vierkante ruimte gepasseerd, waarvan alle wanden uit spiegels bestaan, met lichtgevende kwallen aan het plafond. Het schept de illusie van oneindigheid diep in de zee – en is een vrij letterlijke kopie van de Infinity mirror rooms die de onlangs overleden Japanse kunstenaar Yayoi Kusama (1929-2026) al sinds midden jaren zestig maakt. Over Kusama presenteert het Stedelijk Museum Amsterdam dit najaar een reusachtig retrospectief, met een aantal van deze ‘immersieve’ spiegelkamers.
The Upside Down is één van de ruime hand vol instagrammusea, of selfiemusea, in Amsterdam: attracties met felgekleurde themakamers om ‘de ideale selfie’ in te nemen. Op een zomerse woensdagmiddag in augustus sta je er al gauw twintig minuten in de rij tussen internationale toeristen van alle leeftijden om binnen te komen.
Sinds midden jaren tien van deze eeuw maakten dit soort selfiemusea wereldwijd een rappe opkomst, tegelijkertijd met de opkomst van Instagram (dat in 2012 werd overgenomen door Meta) en TikTok. Als eerste museum van dit type wordt vaak het New Yorkse 29Rooms genoemd, dat opende in 2015. Een jaar later volgde, ook in New York, het Museum of Ice Cream. Al gauw openden er wereldwijd selfiemusea. Tegelijkertijd was er de opkomst van vergelijkbare commerciële, immersieve attracties: vaak grote hallen met beamerprojecties van watervallen, diepzeedieren of kunst van Klimt, Van Gogh of Monet op alle muren. Bijvoorbeeld van het internationale collectief TeamLab, en in Amsterdam aan Fabrique du Lumière op het Westergasterrein, onderdeel van een wereldwijd netwerk van dat soort ruimtes.
Hoewel de grote hype van de jaren tien er inmiddels wel een beetje vanaf is, is het instagrammuseum wel here to stay. Het Amerikaanse consultancybureau Habo berekende dat de omzet van ‘immersieve attracties’ in de periode van 2019 tot en met 2024 nog met 21 procent groeide.
De zomerse rij voor The Upside Down bevestigt: er is markt voor, of behoefte aan, de selfiespeeltuin.
Een kunsthistorische smoking gun is waarschijnlijk niet te vinden (The Upside Down en The Museum of Ice Cream verwijzen nergens letterlijk naar haar), maar het werk van de nu 97-jarige Japanse kunstenares Yayoi Kusama wordt vaak aangewezen als voorloper of inspiratiebron voor deze moderne selfiemusea. Zij dompelde, naast haar andere werk in schilderijen, tekeningen, installaties en performances, al vanaf halverwege de jaren zestig bezoekers onder in aantrekkelijk vormgegeven spiegelkamers vol lichtjes, kleurrijke stippen en spiegeleffecten. En ze liet zich er ook heel vaak in fotograferen.
De grote najaarsexpositie van het Stedelijk Museum in Amsterdam (vanaf 11 september) toont de persoonlijke geschiedenis die Kusama heeft met het stippenpatroon en het idee van oneindigheid: van vroegste kindertekening tot enorme infinity room. Vermoedelijk wordt het een blockbuster: Kusama geldt als een van de meest succesvolle en invloedrijke kunstenaars van de twintigste en eenentwintigste eeuw. Haar recente overlijden geeft de expositie extra lading. De tentoonstelling die straks in Amsterdam te zien is, trok, na eerder in Bazel te zien zijn geweest, in Keulen een record van 480.000 bezoekers, en eerder braken andere tentoonstellingen van haar ook al record na record. In 2023 bezochten tienduizenden bezoekers een gigantische hal met opblaassculpturen van Kusama in Manchester voor de expositie You, Me and the Balloons, haar grootste expositie met immersief werk ooit.
Ook het Stedelijk houdt rekening met drukte: voor de tentoonstelling worden, anders dan regulier, alleen kaartjes met een tijdslot verkocht en op de webpagina ‘FAQ Yayoi Kusama‘ waarschuwt het: „De Infinity Mirror Rooms zijn zeer populair. Daarom wordt de toegang gereguleerd en is de verblijfsduur afgestemd op de drukte.” Bezoekers mogen „ongeveer 25 seconden” in de mirror rooms staan.
Juist die populariteit bij het grote publiek, en haar samenwerkingen met grote modemerken als Louis Vuitton, maakt Kusama bij een deel van de kunstkenners verdacht: zijn dit niet gewoon veredelde kermisattracties?
De spiegelkamer die speciaal voor de nieuwe tentoonstelling in het Stedelijk gemaakt werd: ‘Infinity Mirrored Room – The Hope of the Polka Dots Buried in Infinity Will Eternally Cover the Universe’, 2025.
De grootste infinity room die straks in het Stedelijk te zien zal zijn, werd door Kusama’s studio speciaal voor de tentoonstelling ontwikkeld en zal die argwaan kunnen voeden: voor The Hope of the Polka Dots Buried in Infinity Will Eternally Cover the Universe (2025) worden alle wanden van een bovenzaal in de nieuwbouw van het Stedelijk beplakt met zwart-geel-gestipte tentakelpatronen, terwijl opblaassculpturen van diezelfde tentakels de ruimte doorkruisen. In het hart van de ruimte staat vervolgens nog een spiegelkamer, waarin patroon en tentakels door kronkelen.
Een spectaculaire attractie, waarvoor je waarschijnlijk lang in de rij zult moeten staan. Niet zoveel anders dan wat er in The Upside Down gebeurt, toch?
Yayoi Kusama was zéker een voorloper op het gebied van immersieve kunstervaringen, zegt Leontine Coelewij. Zij is als conservator van het Stedelijk Museum Amsterdam vanaf het begin betrokken bij de grote Kusama-tentoonstelling. „Maar volgens mij gaan die selfiemusea om precies het tegenovergestelde van wat Kusama wilde”, vertelt ze halverwege augustus in een kantoor op de bovenste verdieping van het Stedelijk, terwijl beneden de tentoonstelling nog wordt opgebouwd. „Ik zie daar allemaal mensen die zichzelf aan het fotograferen zijn, waar het gaat over het ego, over hun identiteit en over hun eigen zelfbeeld. Terwijl het bij Kusama juist gaat om het wegvallen van het ego, van opgaan in je omgeving en in de kosmos.”
Yayoi Kusama, zonder titel, 1939. (Grafiet op papier, 24.8 x 22.5 cm.) Collectie van de kunstenaar.
Kusama werd geboren in 1929 en groeide op in het Japanse stadje Matsumoto, op de zadenkwekerij van haar vader. Coelewij: „De natuur, die was heel belangrijk voor haar. Ze tekende ook van kinds af aan veel bloemen. En volgens mij moet je je bij haar werk voorstellen dat je buiten staat, onder de sterrenhemel. En je zo’n gevoel hebt van: dít is oneindigheid.” Kusama’s jeugd is niet makkelijk: ze heeft een dominante moeder, en een overspelige vader, beschrijft ze in haar autobiografie Infinity Net (2010). Van jongs af aan heeft ze last van hallucinaties en visioenen: ze beschrijft ze als eindeloos herhalende patronen van stippen en bloemen. „Je ziet de stippenpatronen waarmee ze later wereldberoemd werd al op haar kindertekeningen”, laat Coelewij zien met de catalogus in haar hand. „Alleen via de kunst kan ze zich met haar visioenen verzoenen, heeft ze daar later over gezegd.”
Aangemoedigd door een briefwisseling met de Amerikaanse kunstenaar Georgia O’Keeffe vertrekt Kusama naar de Verenigde Staten, waar ze in New York aansluiting vindt bij de avant-garde. Ze maakt er haar infinity net paintings, monochrome schilderijen met eindeloos herhalende cirkelpatronen, en zorgt voor publieke opwinding met (erotische) performances in de openbare ruimte. Ook experimenteert ze voor het eerst met ruimtevullende installaties.
Yayoi Kusama, ‘Aggregation: One Thousand Boats Show’, 1963. (Roeiboot en roeispanen bedekt met gipsafgietsels in wit katoen, een paar damesschoenen en 999 zwart-witposters.)
„Dat begint eigenlijk met de Aggregation: One Thousand Boats Show uit 1963”, vertelt Coelewij. Voor dat werk bedekte Kusama een witgeschilderde roeiboot met ontelbaar veel fallusvormige beeldjes, en bedekte ze vloer, wanden en plafond met fotobehang met daarop dezelfde boot, als een eindeloze herhaling. „Daarin is ze echt een voorloper. Daarna zie je dat bijvoorbeeld iemand als Andy Warhol ook met fotoprint-behang aan de slag gaat”, aldus Coelewij. Kusama presenteert de One Thousand Boats Show in 1965 op de invloedrijke tentoonstelling Nul 1965 in het Stedelijk Museum, sindsdien is het werk opgenomen in de vaste collectie van het museum.
In datzelfde jaar maakt Kusama haar eerste spiegelkamer: Infinity Mirror Room: Phalli’s Field (1965) is een vierkante ruimte met aan alle wanden en het plafond spiegels. De vloer is bezaaid met kleine witte met rood bestipte kussentjes, die het midden houden tussen bloemen en fallusjes. „Daarin speelt echt die eindeloze verdubbeling. Waarmee ze echt een sterk gevoel wil uitdrukken: dat van een kosmische ruimte. Het idee dat we eigenlijk heel klein en nietig zijn, in dat grote kosmische geheel.”
Een bezoeker in ‘Infinity Mirror Room: Phalli’s Field’ uit 1965, in de collectie van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.
Het is een lastig te beschrijven gevoel, waarvoor Kusama vaak de term ‘self-obliteration’ gebruikte. Coelewij: „Het wordt weleens vertaald als ‘zelfvernietiging’, maar dat is te negatief. Het is eerder een soort van oplossen van het ego. Of ook bijna van het wegvallen van je fysieke zelf in een groter geheel. Het houdt in dat mensen hun fysieke lichaam en individuele identiteit vergeten, om op te gaan in die omgeving en in de natuur.”
Na Phalli’s Field maakte Kusama nog talloze infinity mirror rooms, die in het Instagram- en TikTok-tijdperk zorgen voor lange rijen bij internationale tentoonstellingen. Een opvallende parallel is dat Kusama zich ook al van begin af aan uitgebreid en goed geposeerd liet fotograferen in de infinity rooms. „Dat deed ze niet alleen in de mirror rooms: ze liet zich met al haar werk graag fotograferen. Kusama was van jongs af aan al buitengewoon ambitieus, en realiseerde zich heel goed dat haar eigen aanwezigheid en persoonlijkheid als kunstenaar een manier kon zijn om haar werk zichtbaar te maken.” Bij publieke performances in New York, zoals een naakte happening in de beeldentuin van het MoMA, zorgde ze er altijd vooraf voor dat er pers geïnformeerd was.
Yayoi Kusama in haar installatie Narcissus Garden op de 33ste Biënnale van Venetië, 1966.
Coelewij: „Wat ik daar zelf heel interessant aan vind, is dat ze daarbij altijd zelf de agency behield. We hebben het natuurlijk weleens over de objectivering van vrouwen, maar Kusama zorgde ervoor dat het allemaal gebeurde op háár voorwaarden.” Daarbij speelde ze ook met stereotyperingen van de Aziatische vrouw, zoals in het werk Walking Piece (ca. 1966), waarin ze zich op 24 foto’s liet portretteren terwijl ze gekleed in een roze kimono en met een bloemenparasol door verlaten straten en rauwe industriële stukken van New York wandelde. „Ze presenteert zichzelf bewust als een outsider. Ze was zich bewust van stereotyperingen en speelde daarmee, en maakte het ook tot onderwerp in haar werk. Op die manier speelt dat hele idee van een zelfbeeld toch een rol in haar werk, al zijn die infinity rooms dus eerder een oproep om het ‘ik’ even los te laten.”
Wie straks als bezoeker in het Stedelijk of ergens anders in een van Kusama’s spiegelkamers staat, zal waarschijnlijk de neiging niet kunnen onderdrukken om een selfie te nemen. Die foto’s zullen vervolgens weer massaal op sociale media gedeeld worden. Zo reist Kusama’s eindeloze stippenpatroon ook na haar dood eeuwig en onbegrensd over de wereld.
Yayoi Kusama in het Stedelijk Museum Amsterdam, 11 september t/m 17 januari 2027. Voor de tentoonstelling geldt een toeslag van 10 euro bovenop de reguliere ticketprijs voor het museum. Info en tickets: stedelijk.nl