De gletsjers op de steile flanken van de Himalaya zijn heel instabiel. Satellietbeeld laat zien dat het afgebroken stuk dat woensdag voor een ramp zorgde „een kilometer breed was, anderhalve kilometer lang en naar schatting tot wel 200 meter dik”.
Dronebeeld van verwoestingen in Nepal. De plaats Trishuli is door een dikke laag modder bedekt.
De vloedgolf in de Himalaya, die zeker al aan 273 mensen het leven heeft gekost, is veroorzaakt doordat plotseling een groot stuk van een gletsjer afbrak, concluderen aardwetenschappers. Daardoor veranderde de rivier de Bhotekoshi, op de grens tussen Nepal en Tibet, in een allesverwoestende stroom van smeltwater, modder en rotsen.
Volgens experts van het International Centre for Integrated Mountain Development, gevestigd in de Nepalese hoofdstad Kathmandu, steeg het waterniveau van de rivier binnen een half uur met maar liefst negen meter. De grootste toestroom kwam vanuit de rivier de Lhende Khola, een zijrivier van de Bhotekoshi, die veertien maanden geleden óók al eens overstroomde. Destijds raakten er enkele tientallen personen vermist; nu gaat het om ruim duizend vermissingen.
Aan persbureau Reuters beschrijft de Canadese geomorfoloog Daniel Shugar satellietbeelden van Planet Labs, waarop te zien is hoe op zo’n 5.200 meter hoogte een deel van de gletsjer afbrak „en ongeveer 1.200 meter lager in het dal neerkwam”.
Ook Walter Immerzeel, hoogleraar berghydrologie aan de Universiteit Utrecht, heeft de beelden geanalyseerd. „Het wachten was nog op duidelijke, onbewolkte satellietfoto’s – het is daar nu regenseizoen. Die hebben we sinds vanochtend, en daarop kun je duidelijk zien dat het afgebroken stuk ongeveer een kilometer breed was, anderhalve kilometer lang en naar schatting tot wel 200 meter dik.” De gletsjer in kwestie is naamloos, maar bevindt zich aan de zuidkant van de 7.200 meter hoge berg Langtang Lirung. Immerzeel kent het gebied goed: in oktober zou hij veldwerk doen aan de noordkant van het gebied. „We brengen daar al jaren de hoeveelheden ijs en smeltwater in kaart.” Of het onderzoek dit najaar doorgaat, is afwachten. „Het is al moeilijk bereikbaar, en nu natuurlijk helemaal.”
Over het ontstaan van de vloedgolf zijn twee hypotheses, zegt hij. Als zoveel ijs van zo’n grote hoogte naar beneden stort, geeft dat een gigantische klap: de Amerikaanse geologische dienst USGS registreerde een seismische schok met een magnitude van 5,2. „Door de druk van de val zal een groot deel van het ijs smelten en samen met rotspuin en sediment een enorme modderstroom veroorzaken. Dat lijkt nu de meest aannemelijke theorie. Aan het door de USGS opgepikte seismische signaal zie je dat de initiële klap wordt gevolgd door een voortdenderende stroom van sedimentpuin die uren aanhoudt.” Het alternatieve scenario is dat zich in de vallei een natuurlijke dam bevond waarachter het smeltwater zich heeft opgehoopt om er vervolgens in één keer met kracht doorheen te breken. „Maar sporen van zo’n dam hebben we op satellietbeelden vooralsnog niet gezien.”
Hoewel aardwetenschappers nog niet direct een oorzakelijk verband met klimaatverandering durven trekken, sluiten ze een samenhang zeker niet uit. In 2023 brachten de Verenigde Naties al het nieuws naar buiten dat de ruim 3.000 gletsjers in Nepal in iets meer dan dertig jaar tijd bijna een derde van hun totale ijsvolume hadden verloren. Zeker het laatste decennium is het hard gegaan; individuele gletsjers ter plaatse trekken zich met meer dan tien meter per jaar terug. Op de steile flanken van de Himalaya komen relatief veel ‘hangende’ gletsjers voor, die niet doorstromen tot in de dalen en gekenmerkt worden door hun hoge instabiliteit. Regelmatig vinden er bij deze gletsjers sneeuw- en ijslawines plaats.
Ook bij de huidige ramp gaat het om een hangende gletsjer. Op de Planet Labs-satellietbeelden is te zien hoe in het etmaal vóór de instorting grote hoeveelheden sneeuw waren gesmolten, wat duidt op een snelle, sterke opwarming. Zulk smeltwater kan door spleten in de gletsjer – zogeheten crevasses – naar beneden sijpelen en als ‘smeermiddel’ werken, zegt Immerzeel, waardoor het ijs gedeeltelijk loskomt van de ondergrond. Ook zorgt opwarming voor het ontdooien van permafrost. Zeker op steile berghellingen blijft sediment vaak juist dankzij die jaarrond bevroren bodems op z’n plek. Of, zoals de Britse glacioloog Andrew Mackintosh het tegen The Guardian beschrijft: „Het is de lijm die de rotsen en soms ook de aangrenzende gletsjers bijeenhoudt.” Als de boel dan gaat ontdooien, dan komt er dus niet alleen smeltwater en ijs naar beneden, maar ook een hoop rotspuin.
Satellietbeeld van voor en na het instorten van de gletsjer.
De instorting staat niet op zichzelf: in februari 2021 vonden in het noorden van India, bij Chamoli, ernstige overstromingen plaats doordat in de Himalaya eveneens een groot stuk van een gletsjer was afgebroken. Die ramp zorgde voor zo’n tweehonderd slachtoffers; bij de huidige overstroming gaat het op dit moment om zo’n duizend overleden of vermiste personen. En in mei 2025 verdween een groot deel van het Zwitserse dorp Blatten onder een modderstroom, nadat er een stuk van de naburige Birch-gletsjer was afgebroken. Immerzeel: „Het grote verschil met nu was dat er toen tijdig geëvacueerd kon worden.”
In juli 2025 vond er in de Lhende Khola – dezelfde zijrivier die nu ook weer getroffen is – óók al een vloedgolf plaats; destijds was er sprake van enkele tientallen overleden en vermiste personen. Als mogelijke oorzaak werd toen een zogeheten ‘glof’ genoemd, een glacial lake outburst flood. Gletsjermeren ontstaan wanneer ijs of sediment een natuurlijke dam vormt waarachter smeltwater zich kan ophopen. Als zo’n wand instort – bijvoorbeeld door hevige regenval of doordat er een rotsblok op valt – kan het meer in één keer leeglopen en zo voor ernstige overstromingen zorgen. In Nepal zijn er ruim tweeduizend van zulke gletsjermeren, waarvan ongeveer 1 op de 100 als ‘mogelijk gevaarlijk’ staat aangemerkt.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin