De levenhouding van Dolly Parton Van een arm boerenmeisje uit de heuvels van Tennessee tot een wereldster met een eigen imperium: Dolly Parton heeft haar carrière nooit volgens andermans regels gespeeld. Generaties artiesten leerden van haar dat kwetsbaarheid kracht kan zijn, dat je je eigen muziek en rechten moet bewaken en dat je jezelf steeds opnieuw mag uitvinden.
Dolly Parton met haar petekind Miley Cyrus in 2019.
De gisteren overleden countryster Dolly Parton opende de deur voor generaties zangers, songwriters en muzikanten. Ze was ieders muzikale peetmoeder. Acht lessen uit een carrière die inmiddels meerdere generaties artiesten inspireert.
Dolly Parton maakte er geen geheim van: aan de voet van de Great Smoky Mountains in Tennessee groeide ze op in grote armoede. Ze was de vierde in een gezin van twaalf kinderen, haar vader was boer. Die achtergrond nam ze mee in haar muziek. Als een storm hun oogst had verwoest, gingen ze regelmatig „hongerig naar bed”, zong ze in ‘In the Good Old Days’, een countryliedje in walsritme. Maar voor geen geld had ze haar herinneringen willen missen.
Dolly was het boerenmeisje van arme komaf. Gitaar op haar schoot, hoge, heldere stem. Eenvoudig, direct. Puur en simpel. „In my Tennessee mountain home, life is as peaceful as a baby’s sigh.”
Ook liedjes op haar album Coat of Many Colors (1971) maakten van pijnlijke jeugdherinneringen aan armoede, schaamte en familieliefde geen abstracte thema’s, maar zeer persoonlijke verhalen uit haar jeugd. De verhalende titelsong over haar door haar moeder gemaakte lapjesjas is een parel en een van haar meest geliefde songs.
Opvallend is de kwetsbare kracht van Dolly Partons songwriting. In ‘Jolene’ (1973) richtte ze zich rechtstreeks tot de vrouw die haar geliefde zou kunnen afpakken. In plaats van een agressieve confrontatie smeekt ze haar: neem hem niet mee. Parton nam een heel concreet, persoonlijk gevoel – de angst je geliefde te verliezen – en maakte daar een universeel verhaal van.
De hit is later door artiesten uit verschillende genres opgenomen, waardoor ‘Jolene’ veel verder reikte dan de traditionele countrywereld. Zangeres Ilse DeLange kan het prachtig uitvoeren met een hoge countrysnik in de laatste noten. Smeekt in Dolly’s origineel de verteller Jolene om haar man niet af te pakken, popster Beyoncé maakt daar in haar versie op het album Cowboy Carter een assertievere waarschuwing van: „I’m warning you, don’t come for my man.” ‘Jolene’ is ook opgenomen door onder anderen Miley Cyrus en The White Stripes opgenomen.
Een van de belangrijkste periodes uit Dolly Partons carrière zijn haar jaren bij countryshow The Porter Wagoner Show, die van 1960 tot 1981 op de Amerikaanse tv te zien was. Het was haar springplank: Parton trad vanaf 1967 op bij countryster Wagoner en werd daardoor bij een groot countrypubliek bekend. Maar de samenwerking eindigde in 1974, toen Parton een eigen carrière wilde beginnen. ‘I Will Always Love You’ was haar muzikale afscheid van Wagoner.
Dolly schreef haar eigen liedjes en dacht al vroeg na over wie de rechten op die muziek in handen had. In 1966 richtte ze samen met haar oom en songwriter Bill Owens de publishingmaatschappij Owe-Par op. Daarmee bouwde ze al op jonge leeftijd aan controle over haar eigen werk.
Een bekend voorbeeld van haar zakelijke onafhankelijkheid is ‘I Will Always Love You’. Ze schreef het nummer in 1973 en bereikte daarmee de nummer 1 van de countrylijst. Toen artiest Elvis Presley het nummer wilde opnemen, weigerde ze akkoord te gaan met een constructie waarbij ze een deel van haar auteursrechten zou verliezen. Ze hield haar rechten.
Dat maakt haar een feministisch rolmodel: ze schreef haar eigen muziek, bezat haar werk en beheerde haar financiële belangen zelf. Een voorbeeld voor artiesten van deze tijd zoals Taylor Swift, RAYE en Olivia Rodrigo, die knokken voor hun masters, publishing en creatieve zeggenschap.
‘I Will Always Love You’ kreeg bijna twintig jaar later een tweede leven toen Whitney Houston het opnam voor de film The Bodyguard.
Van donker naar het licht. Dolly Parton kon opveren als het behoorlijk tegenzat. Dat hoor je misschien wel het sterkst in ‘Light of a Clear Blue Morning’, een van haar ontroerendste liedjes. Ze schreef het nadat ze in 1974 afscheid had genomen van ‘The Porter Wagoner Show’ en een onzekere nieuwe fase van haar carrière tegemoet ging.
Muzikaal werkt het nummer bijna als een zonsopkomst. Het lied is haar muzikale wedergeboorte zei ze later: na een donkere periode breekt de ochtend aan. Dolly zingt niet dat alles vanzelf goedkomt, maar dat er na tegenslag weer licht kan zijn. Precies daarin schuilt de kracht: hoop als actieve keuze om opnieuw te beginnen.
Authenticiteit en commercieel succes – Dolly verenigde het. Met ‘Here You Come Again’ uit 1977 maakte Parton een belangrijke stap richting een groter poppubliek. Het overigens niet door haar geschreven nummer stond zowel bovenaan de Amerikaanse countrylijst als op nummer 3 in de poplijst. Muzikaal klinkt het nummer toegankelijker en gladder dan haar eerdere countrywerk: de countrybasis van Partons stem en melodie wordt gecombineerd met een rijkere popproductie, met onder meer strijkers en een sterkere nadruk op het refrein.
Parton bleef haar hele carrière met verschillende genres experimenteren. Ze bewoog tussen traditionele country, pop, film en musical. Haar vrolijke, aanstekelijke ‘9 to 5’, dat de frustraties van de werkvloer ving, was in 1980 een grote crossover-nummeréénhit. Ook het redelijk softe, door de Bee Gees geschreven ‘Islands in the Stream’, haar deinende popduet met Kenny Rogers, scoorde in 1983 enorm.
Dat is misschien wel het sterkste bewijs van Partons invloed als songwriter: haar song hoefde niet langer country te klinken om te werken. Het verhaal en de melodie waren sterk genoeg om een totaal andere zangeres en een ander genre te dragen. Ze inspireerde er artiesten als Taylor Swift en Kacey Musgraves mee, die ook vanuit country als southern belles een veel breder muzikaal publiek opzochten.
Een prachtig rootsy song is ‘Little Sparrow’ van het sterke gelijknamige album uit 2001. Daarop mengt Dolly bluegrass met folk en countrygospel op rake wijze, een van haar beste werken. Ze grijpt terug op de traditie van de Appalachen, maar brengt het lied niet als een nostalgisch folklorenummer. Met haar donkere, spaarzame arrangement en indringende zang laat ze horen dat traditie geen museumstuk hoeft te zijn: je kunt een oud lied nemen, het uit elkaar halen en er een nieuwe emotionele betekenis aan geven.
Vernieuwing voor de nieuwe generatie songwriters na haar hoeft niet te betekenen dat je je muzikale afkomst achter je laat. Juist door je wortels goed te kennen, kun je er iets eigens en eigentijds mee doen.
Een succesvolle ‘careerartist’ hoeft niet steeds hetzelfde te blijven doen. Artistieke ontwikkeling kan juist onderdeel zijn van je identiteit. Dolly was niet bang om haar muziek en carrière te veranderen. Naast geliefd en gevierd countryzangeres en liedjesschrijver was ze een succesvolle zakenvrouw met een groeiend imperium, actrice, tv-producent, filantroop en romanschrijfster, zonder haar identiteit als songwriter op te geven.
Ze wilde niet dat anderen bepaalden hoe haar muziek moest klinken. Dat zie je ook bij Miley Cyrus, met wie Parton als haar peettante een bijzondere band had en meerdere keren samenwerkte. Cyrus ontwikkelde zich in verschillende muzikale richtingen en groeide steeds verder uit haar eerdere imago. Parton moedigde die ontwikkeling aan: jezelf opnieuw uitvinden hoort bij artiest zijn.
Dat deed Parton zelf al volop. Met ‘Why’d You Come in Here Lookin’ Like That’ uit 1989 zocht ze nadrukkelijk de pop- en rockkant op, met een uitbundige productie en een opvallend andere sound dan haar traditionele countrywerk. Op haar laatste album Rockstar trok ze die lijn decennia later nog veel verder door. Dolly stortte zich op rock, van Prince’ ‘Purple Rain’ tot Blondies ‘Heart of Glass’, en duetten met onder anderen Sting, Steven Tyler, Elton John en Paul McCartney.
„Ik wil gewoon laten zien dat ik dit ook kan”, zei ze. Maar country verlaten? „Good Lord, nee. Na al die jaren. I’m too country to leave it.”
In een recent interview met People zei de countrydiva dat ze bewondering heeft voor artiesten als Cyrus, Beyoncé, Taylor Swift en Kacey Musgraves omdat zij risico’s nemen en zich niet laten vastpinnen op één genre.
„Nothing on me is real, baby”, grapte ze ooit. De immer ravissante, strakgetrokken countrydiva, die er nooit een geheim van maakte de ouderdom met cosmetische hulp de wacht aan te zeggen, liet haar imago niet bepalen door de muziekindustrie. Haar grote blonde kapsel, strakke kleding, hoge hakken, lange nagels en een overdaad aan glitter en strass werden onlosmakelijk verbonden met Dolly Parton. Maar juist daarin zat haar kracht: ze liet haar imago niet door de muziekindustrie bepalen, ze bepaalde het zelf.
Parton maakte van het stereotype van de blonde, sterk opgemaakte countryvrouw een personage waar ze volledig de regie over had. Haar uiterlijk werd een bewust onderdeel van haar kunstenaarschap. Ze wist dat mensen haar vanwege haar verschijning konden onderschatten en speelde daar juist mee.
Al in haar vroegste hit ‘Dumb Blonde’ (1966!), een klassieke Nashville-countryproductie, speelde Parton met het beeld van het domme blondje dat vooral om haar uiterlijk wordt beoordeeld. Het was een vroege voorbode van hoe bewust Parton haar uiterlijk, humor en imago zou inzetten.
Veel later, in ‘Backwoods Barbie’ (2008), kwam ze daar met een knipoog op terug: „Don’t let these false eyelashes lead you to believe / That I’m as shallow as I look ’cause I run true and deep.”