Radicaal rechts De man die het drama aanzwengelde rondom hoogleraar Jason Arday, is actief in kringen waar termen als „rassenrealisme” gebezigd worden. Hoe ziet dit netwerk eruit?
Protest in Londen na de dood van Jason Arday, eerder deze maand.
Is het oude, racistische wijn in nieuwe zakken? In het drama rond de gevallen Cambridge-professor Jason Arday, die dood werd aangetroffen na een lawine van beschuldigingen over zijn werk, is een hoofdrol voor de Amerikaanse „rassenrealist” Nathan Cofnas, verbonden aan de Universiteit Gent, die de zaak aanzwengelde.
Cofnas is geen eenling. Hij maakt deel uit van een los netwerk van ‘anti-woke’ academici en activisten die beweren dat er een deterministisch verband is tussen genetica, ras en verschillen in intellect. Het witte ras, menen zij, is begaafder dan andere maar wordt bedreigd door afgedwongen diversiteit, immigratie of white genocide. Cofnas zelf hoopt op een „erfelijkheidsrevolutie” die de studie van ras net als in de negentiende eeuw respectabel zal maken en het publiek ervan zal overtuigen dat rassengelijkheid een „leugen” is.
Zulke opvattingen over ras en intelligentie flakkeren geregeld op en worden weersproken door biologen en genetici die er een herleving in zien van racistische pseudowetenschap. Zij wijzen erop dat ras een achterhaald begrip is, intelligentie een complex samenspel is van erfelijkheid en omgeving en genetische verschillen binnen menselijke groepen groter zijn dan die tussen groepen.
Ook de beweringen van Cofnas, een filosoof van de biologie die geen eigen onderzoek heeft gedaan naar intelligentie, zijn gehekeld als politiek gemotiveerde pseudowetenschap. Medewerkers van de Universiteit Gent tekenden in mei protest aan tegen zijn benoeming. De universiteit, die een tuchtrechtelijk vooronderzoek heeft aangekondigd naar Cofnas’ uitlatingen over Arday, wil na het zomerreces een bijeenkomst over de zaak houden voor studenten en medewerkers.
Maar waar komt ‘rassenrealisme’ vandaan? De term racial realism werd ironisch genoeg in 1992 geijkt door de zwarte burgerrechtenjurist Derrick Bell, een grondlegger van de antiracistische critical race theory. Bell wilde ermee het structurele karakter aangeven van racisme in de Amerikaanse samenleving. Begin jaren negentig vond de term met een heel andere lading ingang bij witte suprematisten, als eufemisme voor het in diskrediet geraakte biologische racisme.
In haar boek Superior. The Return of Race Science signaleert de Britse wetenschapsjournalist Angela Saini al in 2019 dat biologisch racisme opnieuw ingang aan het vinden was in de academische wereld. „Er zijn nu weer veel mensen die heel onderhands allerlei racistische overtuigingen salonfähig proberen te maken”, aldus Saini in een interview in NRC. Zij ziet dat als een trendbreuk omdat raciale vooroordelen door het taboe op biologisch racisme na de Tweede Wereldoorlog lang vooral in culturele termen werden gegoten (niet zwarte mensen zouden inferieur zijn, maar ‘de Afrikaanse cultuur’). De ‘rassenrealisten’ spreken weer openlijk over een genetisch bepaalde rassenhiërachie, die sociale consequenties moet hebben.
Cofnas, die in 2024 een „gids” schreef voor een „erfelijkheidsrevolutie” die een eind moet maken aan alles wat hij ‘woke’vindt, is wel een buitenbeetje in deze beweging van rassendenkers. In lijn met zijn idee dat intelligentie bepalend is voor succes klaagt hij over het stupidity problem van rechts: de meeste „rassenrealisten” zijn te dom. De beweging trekt te veel rancuneuze misfits, schrijft hij in zijn gids, die niets begrijpen van wetenschap. Witte nationalisten hebben een traditie van „negativiteit tegen andere rassen” en nog „nul grote werken van muziek, beeldende kunst of literatuur opgeleverd”. Wil de door hem gewenste culturele „revolutie” er komen, dan moet „een flink deel van de elites” overtuigd worden, aldus Cofnas, en „rassenrealisme” eerst in handen komen van een „beter kaliber mensen”.
Het netwerk kent ook organisaties. Steun komt van de Human Diversity Foundation (HDF), in 2022 opgericht als ideologische opvolger van het Amerikaanse Pioneer Fund dat vanaf 1937 de „studie van erfelijkheid en menselijke verschillen” propageerde. De HDF, geregistreerd in de Amerikaanse staat Wyoming, is de organisatie achter de online bladen Aporia en Mankind Quartely, organiseert internationale bijeenkomsten en heeft vertakkingen naar het Duitse Alternative für Deutschland, die als extreem-rechts is bestempeld door het Bundesamt für Verfassungsschutz. De „rassenrealistische” beweging heeft daarnaast de warme belangstelling van techmiljardair Peter Thiel, die begin dit jaar zes lezingen gaf aan Cambridge over de antichrist en de toekomst van de mensheid. De redactie van Aporia huist in een Londens kantoorgebouw waar meer ‘anti-woke’ groepen gevestigd zijn, ter beschikking gesteld door de Britse cryptomiljardair Ben Delo.
Er zijn ook academische antecedenten. Als vroege inspiratiebron geldt onder meer het geruchtmakende The Bell Curve. Intelligence and Class Structure in American Life (1994) van de rechts-libertaire politicoloog Charles Murray en psycholoog Richard Herrnstein, dat een genetische link legde tussen etniciteit en intelligentie. Het boek leidde tot een verhit debat en werd om de associaties met rassenleer en eugenetica bekritiseerd als pseudowetenschap. Een icoon is Richard Lynn (1930-2023), soms gezien als de peetvader van nieuw „wetenschappelijk racisme”. De Britse psycholoog was bestuurder van het Pioneer Fund en tijdelijk hoofdredacteur van Mankind Quarterly, een blad dat volgens Saini vooral dient als politiek platform. Evolutie betekent volgen Lynn het verdwijnen van „incompetente culturen”, schreef hij al in 1974 in een recensie in het Irish Journal of Psychology. „Iets anders geloven is pure sentimentaliteit.”
Rond die bronnen klonteren buiten de academie tal van extreemrechtse groepen samen, van neonazi’s tot rechtse activisten die hun eigen ‘heterodoxe ideeën’ propageren. Een spin is dat web is de Amerikaan Jared Taylor, oprichter van het online blad American Renaissance, dat een geloof in witte suprematie verkondigt. Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet kwam in 2017 in opspraak omdat hij Taylor in Amsterdam achter gesloten deuren had ontmoet (de partij liet achteraf weten „allerlei visies” te willen onderzoeken).
Cofnas, opgegroeid in een Joods gezin in Chicago, mengde zich in een sektarische kwestie die de achterban van American Renaissance verdeeld houdt, namelijk de vraag of Joden in de beweging kunnen worden geaccepteerd. In de ogen van antisemieten zijn die weliswaar bovengemiddeld intelligent, maar niet ‘wit’ en een gevaar voor de mensheid. Op een congres van American Renaissance in 2006 vlogen neonazi David Duke en een Joodse bezoeker elkaar erover in de haren. Wit nationalisme zonder Jodenhaat is voor velen op extreemrechts „zoiets als Kerstmis zonder Christus”, aldus het Joodse blad Forward in een verslag van de conferentie.
Op zijn beurt is Cofnas ervan overtuigd dat „rassenrealisme” mainstream zou kunnen gaan als het de antisemitische „obsessie” met Joden maar zou opgeven. En wat dan? In zijn gids voor de „erfelijkheidsrevolutie” schrijft hij dat „race realist liberalism” de samenleving anders zal moeten inrichten „in het licht van rassenverschillen”. Soms zullen „raciale barrières” tussen groepen nodig zijn zodat „elke groep zijn eigen unieke karakter kan uitdrukken”. Uiteraard moet het uit zijn met „de oorlog tegen de natuur”, „open grenzen” en „kleurenblindheid”.
Aan de Universiteit Gent rommelt het al een jaar over berichten dat ‘rassendenken’ er zijn intree zou hebben gedaan. Cofnas werd naar Gent gehaald door de Nederlander Bouke de Vries van de vakgroep Wijsbegeerte en Moraalwetenschap, die onderzoek doet naar de toekomst van het liberalisme, onder meer met het oog op het dalende geboortecijfer in westerse samenlevingen. De Vries zelf hield in augustus 2024 een lezing op een conferentie in de Hongaarse hoofdstad Boedapest waar ook Emil Kirkegaard sprak, een kopstuk van de Human Diversity Foundation. Een promotiestudent van De Vries publiceerde in Aporia over vruchtbaarheid en ‘techno-nationalisme’ van Israël.
In de Vlaamse krant Het Laatste Nieuws zegt De Vries dat hij er geen „radicaal-rechtse” maar juist „progressieve ideeën” op nahoudt. In dat interview verdedigt hij ook het aantrekken van Cofnas, die in zijn ogen vooral bezorgd is om „samenzweringstheorieën en vijandigheid tegenover groepen die bovengemiddeld academisch en economisch presteren, zoals Asjkenazische Joden en Oost-Aziaten”.
Zowel tegen de benoeming van Cofnas als tegen zijn schorsing zijn nu petities gestart, onderschreven door honderden academici. In een opiniestuk voor The Wall Street Journal over zijn schorsing, noemt Cofnas zichzelf „een zondebok”. Het ging hem niet om Arday, zegt hij, maar om diversiteitsbeleid. „Er zijn tal van briljante zwarte wetenschappers”, aldus Cofnas, en „het hele scala van talenten komt voor in elk ras”. Al was Arday, bevestigde hij na zijn schorsing tegen de Belgische VRT, een „waardeloze wetenschapper”.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin