Om de watervoorziening van Rome veilig te stellen voor de toekomst, legt waterbedrijf Acea aan de voet van de Apennijnen een nieuw aquaduct aan. Maar nu water een schaarser goed wordt, gaat dat niet zonder slag of stoot.
is correspondent Italië, Griekenland en de westelijke Balkan voor de Volkskrant. Ze woont in Rome
Giacomo kan bijna niet wachten. De lijvige bruine labrador heeft na zijn vaste rondje over de heuvel van Pincio, in het noorden van Rome, slechts oog voor één ding. Zijn hijgende snuit reikt al naar de waterstraal, klaar om toe te slaan.
Hardlopers, toeristen, een dorstige duif en onlangs zelfs een oververhit zwijn: de Romeinse nasoni (letterlijk: neuzen) zijn een beetje van iedereen. Precies zoals burgemeester Luigi Pianciani voor ogen had toen hij in 1874 besloot de inwoners van Rome van vers drinkwater te voorzien. Ruim 150 jaar later telt de stad meer dan drieduizend fonteintjes die op vrijwel iedere straathoek – ook via een speciale app – te vinden zijn.
De liefde voor de nasoni – ze hebben hun bijnaam te danken aan hun vorm, die volgens velen een sterke gelijkenis vertoont met het menselijk reukorgaan – is groot. Toen ze tijdens de zomer van 2017 een poosje werden uitgezet leidde dat tot een golf van protest.
Het toenmalige gemeentebestuur en waterbedrijf Acea vonden het niet langer te verantwoorden dat ze de hele dag door stroomden, terwijl door aanhoudende droogte voor een deel van de inwoners waterrantsoenering dreigde. Critici wezen erop dat de fonteintjes slechts verantwoordelijk waren voor 1 procent van het totale waterverbruik en bovendien noodzakelijk om de waterdruk constant te houden, waarna het besluit werd teruggedraaid.
Tegenwoordig zijn ze onmisbaar; ze bieden verkoeling tijdens de steeds warmere zomermaanden en spelen een belangrijke rol in het ‘strategische hitteplan’ van de stad. De huidige burgemeester investeerde dan ook in nieuwe exemplaren, steeds vaker voorzien van een drukknop om verspilling tegen te gaan.
Bij de moderne case dell’acqua (waterkiosks) voor het Colosseum staan toeristen te dringen. Dat de frizzante (bruiswater) die ze in hun flesje tappen een afstand van ruim 130 kilometer heeft afgelegd, zullen waarschijnlijk weinigen zich realiseren.
Aan de voet van de Apennijnen op de grens van Abruzzo en Lazio schittert kristalhelder water in de ochtendzon. Het viel als sneeuw of neerslag op een hoge bergtop in de verte, sijpelde langzaam via scheuren en spleten in een van de ondergrondse reservoirs en komt jaren later hier bij de bron van Peschiera omhoog.
Achter een hoog hek ligt het systeem waarmee Acea zo’n driekwart van de drie miljoen inwoners van Rome van drinkwater voorziet. Om de watervoorziening ‘veilig te stellen voor de volgende eeuw’ wordt hier binnenkort een gloednieuw aquaduct aangelegd.
De bouwplaats zal zeventien voetbalvelden beslaan, de uitgegraven grond heeft een omvang die ‘groter is dan de inhoud van het Colosseum’ en het staal dat wordt gebruikt zal ‘even zwaar zijn als negen Eiffeltorens’. In de zakenkrant Il Sole 24 Ore noemde de directeur van Acea het project van bijna anderhalf miljard euro ‘een revolutie voor de watervoorziening van Rome’.
Maar inwoners van de omliggende Velino-vallei zijn minder enthousiast. ‘We merken nu al dat rivieren veranderen. Als er nog een buis bij komt, zal er nog minder water voor onze beken, akkers en tuinen overblijven’, zegt Serena Caroselli (40) van Balia dal Collare, een lokale actiegroep (vernoemd naar een beschermd zangvogeltje dat in dit gebied leeft) die zich tegen het plan verzet.
Vanaf de landweg is door de rasters van het hek te zien waar het nieuwe aquaduct zal beginnen. Pal naast het monument voor 43 werkers die omkwamen tijdens het graven van de eerste tunnel. Omdat die buis ruim tachtig jaar later aan onderhoud toe is, gaat Acea daarnaast een nieuwe 27 kilometer lange leiding plaatsen.
Balia dal Collare vreest dat er daardoor meer water uit de toch al kwetsbare omgeving zal worden onttrokken. Sinds het aquaduct is bestempeld tot ‘strategische infrastructuur van nationaal belang’ is demonstreren op deze plek niet meer toegestaan, door de vorig jaar ingevoerde veiligheidswet. De beweging komt zondagochtend bijeen voor een wandeling, in plaats van een protest.
‘Als kind gingen we hier op schoolreisje en kregen we een rondleiding door de ondergrondse grotten’, vertelt Caroselli voor de rode poort van het terrein dat tegenwoordig hermetisch is afgesloten van de buitenwereld. ‘Camera’s houden alles wat er gebeurt in de gaten’, zegt ze. ‘Een dorpsgenoot stopte laatst om de nachtwaker te groeten, er werd meteen een politiepatrouille op afgestuurd.’
‘Het probleem van Italië is water en voedsel, niet migranten en veiligheid’, kopte de onlinekrant Fanpage onlangs na de aanhoudend hete maanden zonder neerslag. De strijd om water is niet nieuw. Maar nu een groot deel van Italië kampt met aanhoudende droogte, oogsten zijn mislukt en de vooruitzichten somber zijn, dringt de vraag zich vaker op: wie heeft er recht op?
Wat zal er gebeuren als de bron van Peschiera minder vrijgevig wordt? Wie zal voorrang krijgen: de inwoners van Rome of de vallei?
Die vraag houdt meer mensen bezig. Zo liet landbouwbond Coldiretti, toen de plannen bekend werden, weten er niet gerust op te zijn. De lokale afdeling van de regio Lazio stelde vast dat de uitbreiding ‘enorme voordelen voor Acea biedt, maar niets voor de omgeving’. Voorzitter David Granieri noemde de wateronttrekking in een persbericht ‘een van de grootste zorgen voor de agrarische wereld’ en eiste een passende compensatie.
‘De gevolgen zijn nu al zichtbaar’, zegt Filippo (34), die zijn achternaam als actievoerder liever niet in de krant wil. Hij sommeert zo’n twintig wandelaars halt te houden bij een stenen bruggetje. Daaronder, verscholen tussen rietkragen, wilgen en populieren kabbelt de Velino rustig richting de Tiber. Dat dit vroeger een ‘onvoorspelbare rivier’ was die het landschap geregeld onder water zette, is maar lastig voor te stellen.
De activisten vrezen dat er veel minder oppervlaktewater overblijft voor de omgeving, omdat Acea via de bronnen water onttrekt. ‘In 2017 is de Farfa, een rivier hier vlakbij, praktisch drooggevallen. Om een dergelijk scenario te voorkomen, komen we hier regelmatig naartoe om het waterpeil te meten’, zegt Filippo.
Hij denkt dat het in de toekomst, met een nieuwe buis, nog erger wordt. Filippo vertelt aan de groep dat er momenteel zo’n 9 duizend liter water per seconde naar Rome stroomt, een getal dat daarna in theorie zou kunnen verdubbelen.
Maar volgens Acea is dit niet aan de orde. In een schriftelijke reactie laat het bedrijf weten dat het bij maximaal 10 duizend liter zal blijven, zoals de huidige vergunning voorschrijft. Op welke mogelijke gevolgen dat zal hebben voor de Velino gaat het bedrijf niet in.
Balia dal Collare en een aantal milieudeskundigen zijn bang dat veranderende klimaatomstandigheden hun weerslag hebben op de ondergrondse bassins die de bronnen van Peschiera voeden. Nu er steeds minder sneeuw valt zouden die kunnen opdrogen, denkt de groep.
Dat ziet hydrogeoloog Marco Petitta echter niet zo snel gebeuren. Hij is verbonden aan de Universiteit van Rome La Sapienza en kent het gebied goed. De reservoirs functioneren als een soort spons, legt de onderzoeker uit. Omdat de kalksteenlagen groot en dik zijn, bezitten ze een natuurlijke veerkracht waardoor ze klimaatschommelingen nu nog gemakkelijk kunnen opvangen.
Maar dat betekent niet dat ze immuun zijn voor schaarste, zegt Petitta. De opslag kan namelijk wel degelijk uitgeput raken als er structureel minder neerslag en sneeuw valt. Volgens Petitta schrijft de wet echter voor dat er altijd voldoende water over moet blijven voor het lokale ecosysteem. ‘Maar’, voegt de hydrogeoloog toe, ‘ik ken de toekomstplannen van Acea natuurlijk niet.’
‘We hebben op andere plekken al eens kunnen zien waartoe dat kan leiden’, zegt actievoerder Filippo. Hij verwijst naar het meer van Bracciano, dat tijdens de watercrisis van 2017 werd gebruikt om tekorten in de hoofdstad aan te vullen. Het waterpeil daalde bijna twee meter, waardoor het ecosysteem van het natuurgebied ten noordwesten van Rome beschadigd werd. Het is nog altijd niet volledig hersteld.
Waterplanten en algen die het meer schoon hielden verdwenen, een uitstromende rivier viel droog. Rechtszaken over de kwestie slepen nog altijd voort, al dreigen ze binnenkort te verjaren. Acea heeft de aanklacht altijd betwist en zegt zich aan de vergunningsregels te hebben gehouden.
Tijdens een koffiepauze in de schaduw van een groepje overhangende bomen wijst Filippo naar het heldere bronwater met alle kleuren groen van de omringende natuuur. ‘Let wel’, zegt hij, ‘een groot deel van dit kostbare water zal de kraan in Rome zelfs nooit bereiken. Het leidingwerk is sterk verouderd en dagelijks gaat een groot deel verloren.’
De afgelopen jaren heeft Acea dat waterverlies teruggebracht naar 27 procent, het bedrijf laat weten dat het in 2025 alleen al 214 miljoen euro uitgaf aan de reparatie van lekkages. Toch is Filippo sceptisch. ‘Anderhalf miljard investeren in een nieuw aquaduct is nou eenmaal een stuk aantrekkelijker voor de aandeelhouders.’
Acea is beursgenoteerd. De gemeente Rome is grootaandeelhouder, ze behield 51 procent van de aandelen toen ze Acea in 1999 naar de beurs bracht. Bijna een vijfde van het bedrijf is in handen van de Franse multinational Suez. De rest wordt vrij verhandeld, of is in het bezit van kleine partijen zoals de stichting van een Italiaanse ethische bank, die zich geregeld opstelt als activistische aandeelhouder.
In 2024 stelde Fondazione Finanza Etica al een reeks kritische vragen over de bouw van het nieuwe aquaduct van Peschiera. De stichting wilde weten of Acea de wateronttrekking in het gebied in de toekomst echt niet van plan is op te voeren. Het bedrijf ontkende en wees ook toen op de vergunning. Wel erkende het dat aandeelhouders door de investering van een waardestijging zullen profiteren.
In het gehucht Micciani haalt actievoerder Serena Caroselli dubbelzijdig geprinte vragenlijsten uit een rugzak. Elke bewoner krijgt er één, omdat Caroselli wil weten hoe zij de activiteiten van Acea ervaren. Een erf met pauwen slaat de actiegroep na een waarschuwing van een van de buren over. Er zou een medewerker van het waterbedrijf wonen.
Het vinden van medestanders is niet altijd eenvoudig, zegt Filippo – vooral niet in dit gebied. Hij wijst naar de Monte Giano. Op een bergwand vormen duizenden pijnbomen de letters DUX. Het in 1939 aangelegde eerbetoon aan Mussolini werd opnieuw aangeplant door de extreemrechtse beweging CasaPound, nadat een brand het in 2017 deels had verwoest. ‘Dit is van oudsher een rechtse regio waar wij worden gezien als linkse activisten.’
Filippo is realistisch. Het project stoppen lukt waarschijnlijk niet meer. ‘Maar we kunnen de omgeving wel goed in de gaten blijven houden, zodat we er hopelijk bijtijds bij zijn als het misgaat.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant