Documentaire ‘Below the Clouds’ In zijn zwart-witdocumentaire ‘Below the Clouds’ zoomt de Italiaanse regisseur Gianfranco Rosi in op het leven in en rond Napels. Vulkanisch gebied, waarin miljoenen mensen samenleven met het risico op een nieuwe uitbarsting. De Vesuvius bepaalt hoe Napolitanen in het leven staan.
De chocoladekleurige rotsformaties rond de krater van de Vesuvius. Ondanks de hitte in augustus is de vulkaan met name tijdens die vakantiemaand een populaire trekpleister voor toeristen.
Toen op 31 juli de aarde in Napels en het nabijgelegen Pozzuoli heviger schokte dan de voorbije veertig jaar, kreeg de 49-jarige Iris de Brouwer achteraf voor het eerst een fysieke reactie. „Ik barstte van de ontlading in tranen uit”, vertelt de Nederlandse reisbegeleider, terwijl ze enkele dagen na de aardschok tijdens een lunch in Napels met een vork in een gemarineerde ansjovis prikt. De Brouwer woont ruim twintig jaar in vulkaangevoelig gebied – eerst jarenlang in Pozzuoli en sinds anderhalf jaar in Napels, een stad aan de voet van de Vesuvius – maar wennen doet het nooit.
Reisbegeleider Iris de Brouwer woont ruim twintig jaar in vulkaangevoelig gebied.
Al hangt dat ook sterk af van je aard, zegt ze snel. „Mijn Napolitaanse man Peppe en onze twee kinderen halen bij de risico’s van wonen in dit gebied gewoon de schouders op.” Thuis zaten ze toch zonder stroom, dus gingen ze uit eten, zoals gepland. Op weg naar huis reden ze door Pozzuoli. Daar was een mensenmassa op straat gekomen en schuilden bewoners in hun auto’s. „We reden door crisisgebied, en veel huizen waren beschadigd.” Het was triest, vertelt ze, maar buiten Pozzuoli, waar veel huizen schade opliepen, ging het leven snel weer zijn gewone gang.
De aardschokken in Pozzuoli, 245 stuks in de week van de aardbeving, waren te wijten aan activiteit in de Campi Flegrei, een vulkanisch veld met tientallen kraters. De naam, uit het Grieks, betekent ‘brandende velden’ en wijst erop dat het gebied al sinds de Oudheid wordt gekenmerkt door zijn vulkanisch karakter. Een uitbarsting 15.000 jaar geleden leidde tot een opeenstapeling van gele tufsteen, die de oude Grieken zouden ontginnen voor de bouw van hun ‘nieuwe stad’, Nea-polis. Later gebruikten de oude Romeinen de uitgeholde ondergrond voor een groot en ingenieus waternetwerk, vandaag een populaire toeristische trekpleister metersdiep in de onderbuik van Napels.
„Met die ruimte tussen twee actieve vulkanen, en een stad met bijna drieduizend jaar geschiedenis, wilde ik graag aan de slag”, zegt de gelauwerde Italiaans-Amerikaanse regisseur Gianfranco Rosi, telefonisch. De titel van zijn documentaire Below the Clouds, donderdag in de bioscoop, verwijst naar een citaat van de Franse dichter en filmmaker Jean Cocteau: „De Vesuvius brengt alle wolken ter wereld voort.” Rosi omschrijft de vulkaan als „een haast mythologische aanwezigheid, een stilzwijgende maar actieve godheid.”
De Vesuvius bepaalt het karakter van de Napolitanen, plantrekkers die sterk leven in het moment, zegt vulkaangids Guglielmo Piscopo (r.)
Als een autoritaire heerser lijkt de Vesuvius te waken over de stad die hij vruchtbare grond en dus leven schenkt, maar ook ineens van de kaart kan vegen. „Hij bepaalt het karakter van de Napolitanen. Wij zijn plantrekkers en leven sterk in het moment”, legt vulkaangids Guglielmo Piscopo (54) uit, tijdens een wandeling langs de krater op een kokend hete augustusdag. De gids tuurt naar de baai van Napels en wijst in de verte naar een bruine stip. Het zijn de ruïnes van de antieke stad Pompeï, die bij de beroemde uitbarsting in 79 na Christus onder een metersdikke laag vulkanisch as en puimsteen bedolven raakte.
De Vesuvius barstte voor het laatst uit in 1944. De krater is ongeveer driehonderd meter diep.
Via Japanse archeologen, brandweerlui die de sporen volgen van schatrovers die fresco’s stelen en een aanklager die hen bestrijdt, sijpelt ook de Oudheid binnen in Rosi’s knappe documentaire. De filmmaker ging drie jaar in Napels wonen en filmde zo’n driehonderd uur, helemaal in zwart-wit, omdat hij „het heden in archief wilde transformeren”. Andere personages zijn bijvoorbeeld Napolitaanse schoolkinderen die bij een oude man hun huiswerk maken of zeelui die graan uit Oekraïens oorlogsgebied invoeren, en zelf uit Syrië komen. Zo sijpelen ook oorlog en conflict in de film.
„Napolitanen zullen niet snel de vraag stellen wanneer de ramp zich nu voltrekt, maar wel: waarom beseften we niet dat het al zover was?”, legt Rosi uit. „Een metafoor natuurlijk, voor de wijze waarop wij allemaal in deze onzekere wereld staan. We kunnen schrik hebben voor een uitbarsting, maar oorlogen, rampen en onrechtvaardigheid zijn al sterk aanwezig. Dit verhaal gaat zo ook over onze eigen fragiliteit. Napels is een universele stad.”
Links: toeristen kijken gefascineerd naar de krater. Rechts: de gids gebruikt tekeningen om over de tweekoppige berg te vertellen.
De baai van Napels is tegelijk prachtig en gevaarlijk, al beseft dat nog steeds niet iedereen. De krater van de Vesuvius kan nog worden bezocht, anders dan de Solfatara-krater van de Campi Flegrei, sinds 2017 afgesloten voor publiek. De reden is een dodelijk ongeval van een elfjarig jongetje en zijn twee ouders, die alle drie omkwamen in een twee meter diepe holte, bevangen door koolstofdioxide. Ook bij de Vesuvius moet vulkaangids Guglielmo Piscopo tot tweemaal toe ouders met jonge kinderen streng aanmanen niet over de balustrade te klauteren voor een selfie met de driehonderd meter diepe krater.
Die krater is chocoladebruin – in schril contrast met de groene top van de Monte Somma, de overgebleven rand van een veel oudere vulkaan. Door zware explosieve uitbarstingen, vele duizenden jaren geleden, stortte het bovenste deel van die vulkaan in, waardoor een grote caldera of ingestorte kraterzone ontstond. In deze caldera groeide later de huidige kegel van de Vesuvius. Hier concentreert zich de laatste eeuwen ook de vulkanische activiteit. Een tweekoppige berg dus, die voor de Napolitanen letterlijk het dubbelzinnige karakter belichaamt van hun vulkaan, een soort ‘Jekyll en Hyde’ met een goedhartige en wreedaardige kant.
Tijdens het lichtfeest in Somma Vesuviana gooien bewoners ramen en deuren open en nodigen buren en toevallige voorbijgangers uit voor een glas wijn of stuk pizza.
Aan de rand van deze groene Monte Somma leven bewoners in de illusie dat de „goede berg” hen tegen onheil behoedt. „Hij beschermt ons tegen lavastromen. Maar bij een Plinische vulkaanuitbarsting [extreem krachtige en explosieve uitbarsting met een tientallen kilometers hoge pluim van gas en as] zijn ook wij hier een vogel voor de kat”, beseft de 33-jarige arts Gaetano Russo, tussen duizenden feestvierders op het volksfeest van Somma Vesuviana, een gemeente van zo’n 33.000 inwoners in het nationale park van de Vesuvius.
Elke vier jaar, begin augustus, baden de straatjes van het oude centrum in een zee van licht en vuur, als de bewoners duizenden olielampjes van zelfgebakken terracotta aansteken voor een lichtfeest dat drie avonden duurt. Het eerste schriftelijke bewijs dat dit een eeuwenoud volksfeest is dook al op in 1757, legt dokter Russo uit. Zijn familie beheert een archief met 35.000 boeken en naslagwerken, vooral over de Vesuvius. „Het ging om een document van een klooster over de aankoop van olie voor de olielampjes”, zegt Russo, op een houten bank in de kerk van de middeleeuwse wijk ‘Borgo del Casamale’, die tijdens het lichtfeest tot laat in de avond openblijft. Door het komen en gaan van feestvierders lijkt de kerk eerder op een kroeg zonder bier dan op een plek van bezinning en gebed – dit is per slot van rekening Zuid-Italië.
Links: het lichtfeest in Somma Vesuviana. Rechts: dokter Gaetano Russo. Zijn familie beheert een archief met naslagwerken over de Vesuvius.
Om de hoek, in een oude slagerij, verkoopt Mariano Coppola (39) terracottalampjes als aandenken. „De oudere bewoners geven elk een andere betekenis aan dit feest”, vertelt Coppola, die werkt als chef-kok, lachend. Velen zien het lichtfeest als een eerbetoon aan Onze-Lieve-Vrouw ter Sneeuw, op 5 augustus. Die naam verwijst naar miraculeuze sneeuwval rond die periode, in de vierde eeuw, op de Esquilijn-heuvel in Rome.
In Somma Vesuviana, 230 kilometer ten zuiden van de Italiaanse hoofdstad, raakte deze Mariaverering in de loop der eeuwen verweven met oude landbouwrituelen aan het einde van de zomer, zoals dankzeggingen voor de oogst. „Boeren zijn sterk afhankelijk van de natuur. Dit feest is ook een manier om stil te staan bij onze kwetsbaarheid”, zegt dokter Russo. Volgens sommige bewoners zouden de duizenden lampjes de huizen misschien ook wel zuiveren van de malocchio, het ‘boze oog’ – een diepgeworteld zuidelijk volksgeloof in negatieve energie, vaak voortkomend uit afgunst of jaloezie, die ongeluk zou kunnen brengen.
De gemeente Somma Vesuviana baadt in een zee van licht dankzij deze olielampjes van zelfgebakken terracotta.
Zuid-Italiaanse huizen bulken van de beschermingssymbolen om die invloed af te weren. Helpt het ook om het risico op een vulkaanuitbarsting te matigen? Mariano Coppola lacht: „De Vesuvius is uitstekend gezelschap, hij brengt ons toeristen. En verder heb ik geen schrik, we zijn in Gods handen.” Wat ieders reden ook is om drie dagen te feesten, het gemeenschapsgevoel is groot. Jong en oud gooien ramen en deuren open en nodigen buren en toevallige voorbijgangers uit voor een glas wijn of stuk pizza. De hele stad viert feest, tot diep in de feeëriek verlichte nacht, zoals ze in dit stukje Zuid-Italië al eeuwenlang doen.
Tijdens het lichtfeest in Somma Vesuviana viert iedereen feest tot diep in de feeëriek verlichte nacht.