Vier vragen over tornado’s De door klimaatverandering aangewakkerde warme en droge zomer, schept de omstandigheden voor zware onweersbuien en tornado’s. Daarvoor waarschuwen experts, nadat maandag 41 mensen gewond raakten bij een tornado in Zuid-Frankrijk.
Een verwoest voertuig na de tornado bij Pomas, in Frankrijk.
Tropische cyclonen krijgen mensennamen, omvangrijke winterstormen vaak ook, maar tornado’s blijven veeleer naamloos. Ze duren hooguit een paar minuten, alleen al in Europa zijn er jaarlijks honderden, het merendeel is vrij zwak.
Niettemin is een tornado soms zo hevig dat die wél grootschalige vernielingen aanricht en slachtoffers maakt. Maandagmiddag om 17.20 uur raasde er een door Pomas, een dorpje in het zuiden van Frankrijk, nabij de stad Carcassonne. Zeker 41 mensen raakten gewond, driehonderd woningen zijn vernield, en 1.600 huishoudens in het departement Aude zitten nog altijd zonder elektriciteit.
Geen naam, wel flinke schade dus. Waar keken we precies naar? En is de tornado een voorbode voor meer? Vier vragen en antwoorden.
De tornado bij Pomas, Zuid-Frankrijk, op 24 augustus.
Online circuleerden al snel spectaculaire beelden van een vervaarlijke wolk die van daken, auto’s en bomen ‘opslokt’. De tornado boven Pomas was een „uitzonderlijk sterk exemplaar”, legt Nadia Bloemendaal uit, zij is als klimaatwetenschapper verbonden aan het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) en de Vrije Universiteit in Amsterdam. De supercell had een kracht F2 of zelfs F3. „Dat komt niet veel voor, we hanteren een schaal van een tot vijf, waarbij die laatste categorie voor destructieve stormen met honderden doden wordt gebruikt”.
Een tornado ontspruit uit een supercell, een ronddraaiende onweersbui met een gekrulde staart. Bloemendaal: „Hoe dynamischer de atmosfeer is, hoe sneller een supercell zich voordoet.”
Onderin de atmosfeer werd vochtige en warme lucht aangevoerd vanaf de Middellandse Zee, legt Aarnout van Delden uit, meteoroloog bij de Universiteit Utrecht. „Bovenin de atmosfeer, op tien kilometer hoogte, werd veel koudere lucht uit het zuidwesten aangevoerd. Dit bevordert sterke stijg- en daalbewegingen.” Pomas ligt vlakbij de Pyreneeën en vlakbij de Middellandse Zee: het verbaast Van Delden „niets” dat net daar een zware tornado ontstond.
Dit was een klassieke tornado zoals die veelal voorkomen in ‘Tornado Alley’, een regio in de Verenigde Staten met relatief veel tornado’s, zegt Michiel Baatsen, klimaatonderzoeker aan de Universiteit Utrecht. „Met rivieren en kustlijnen, bergen en platte gebieden, is het landschap in Europa veel heterogener dan in de VS. Voor onweersbuien is hier simpelweg minder ruimte om sterker te worden. Bovendien ligt Europa verder van de evenaar.”
Toch kent Europa wel degelijk gebieden waar meer tornado’s voorkomen, stelt Bloemendaal. „De aanvoer van warme, vochtige lucht uit Spanje, de Spaanse pluim, zorgt voor een ’tornedo valley’ van Bordeaux [Zuidwest-Frankrijk] tot München [Zuid-Duitsland]. En wie wel eens aan het Gardameer in Italië kampeert, kan zich vast de grote hagelstenen voor de geest halen die daar soms vallen. Dat komt door warme, vochtige lucht uit de baai van Genua die botst boven de Alpen.” Als derde gebied wijst Bloemendaal naar Tsjechië en Hongarije, gelegen in Centraal Europa. „De lucht van de Adriatische Zee voedt daar de supercellen.”
Voorspellen is lastig, maar de drie wetenschappers zien wel dat klimaatverandering omstandigheden schept die gunstig zijn voor het ontstaan van tornado’s. „Juni, juli en augustus waren warm en droog, die warmte is naar de Middellandse Zee en de Noordzee gegaan, maar die moet wel ergens naartoe”, zegt Baatsen.
„Het zeer warme zeewater van de Middellandse Zee speelt dit jaar een belangrijke rol, die hoge zeewatertemperatuur is een gevolg van klimaatverandering”, stelt Van Delden. Baatsen rekent daarom „de komende twee-drie maanden op het nodige zwaar weer”.
Namen van stormen hebben functies, legt Baatsen uit: „om te waarschuwen of om makkelijker in meteorologische systemen naar te verwijzen”. In Europa, waar de meeste tornado’s zwak en na een paar minuten voorbij zijn, heeft het meestal weinig zin om een naam te geven.
In de VS is dat anders. In zijn vrije tijd reist Baatsen naar gebieden in Tornado Alley worden gemarkeerd. „Zo’n atmosferisch proces voor je neus zien is heel indrukwekkend”, zegt hij. Op 17 mei was hij in Saint Libory, in de staat Nebraska. Aan de tornado die Baatsen daar zag, wordt gerefereerd met ‘St Libory, NE tornado 2026’.
Bij krachtige tornado’s in Europa die eerder veel schade veroorzaakten, worden plaatsnaam en jaartal gebruikt, zoals ‘Hautmont 2008’ of ‘Mira-Dolo 2015’. En denk ook aan „Chaam-Tricht 1967”, de zware windhozen van weleer in Brabant.
En dus Baatsen kan de toekomstige naam van de Franse windhoos wel raden. „Dat wordt Pomas 2026.”