Met zelfspot bewandelde Dolly Parton decennialang de delicate lijn tussen Hollywood en Nashville. Het ene moment kitschkoningin van de mondiale queer-gemeenschap, het andere moment een pure countryzangeres met een snik in haar stem die stoere kerels tot tranen toe bewoog.
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek.
In het tot op het bot verdeelde Amerika is het bijna onmogelijk geliefd te zijn onder zowel conservatieven als progressieven. Als er iemand was die daar toch in slaagde, met fans onder de fanatiekste ‘Maga’-rednecks uit het rode zuiden tot en met de linkse hipsters in het blauwe (of groene) Brooklyn, dan was het Dolly Parton. Alleen al daarom wordt de nationale rouw in de Verenigde Staten nu zo diep gevoeld.
Dolly Rebecca Parton was zoveel meer dan de succesvolste vrouwelijke countryster – en een van de succesvolste popvrouwen – aller tijden. Haar neef Bryan Seaver maakte dinsdag namens de familie bekend dat ze op 80-jarige leeftijd is overleden.
Bij leven was ze al Amerikaans nationaal erfgoed, een vrouw die haar feminisme zo gracieus overgoot met sappige zelfspot dat alle tegenstellingen er acuut van verdampten. Conservatieven zagen in haar een ‘all-American girl’, een goedlachse plattelandsmeid uit een arm boerengezin in Tennessee, die het nationale country-ideaal én de American Dream belichaamde: op eigen kracht van barre armoede naar stratosferische rijkdom en beroemdheid.
Progressieven zagen in haar, behalve díe Dolly, ook de onverbeterlijk optimistische weldoener die als kitschkoningin en moeder van de mondiale queer-gemeenschap zichzelf zo verrukkelijk op de hak kon nemen.
Ze werd geboren in een eenvoudige houten hut op een oever van de Little Pigeon River in Tennessee. Vader verbouwde tabak, moeder zorgde voor de twaalf kinderen, van wie Dolly nummer vier was. Dankzij vader Lee werd ze zakenvrouw, dankzij moeder Avie muzikant, zei ze altijd.
Als 8-jarig meisje was ze al een lokaal countrysterretje, met optredens bij lokale radio- en regionale tv-stations en al op haar 13de bracht ze haar eerste, regionaal gedistribueerde plaatje uit: Puppy Love (1959). Toen ze in 1964 haar middelbare schooldiploma had behaald, vertrok ze letterlijk de volgende dag naar countryhoofdstad Nashville, waar ze op straat ging zingen in de hoop op ontdekking. Ze was 18. Eigen liedjes schrijven deed ze toen al tien jaar.
Parton mocht zichzelf graag gekscherend afschilderen als een blonde troel die al twee hits had voor ze een noot gezongen had, maar voor wie die zelfspot te letterlijk neemt: haar professionele carrière in de muziekindustrie begon als songschrijver met evident talent, in dienst van Combine Publishing, een maatschappij die countryhits leverde aan artiesten als Bill Phillips, Hank Williams Jr. en Kitty Wells. Zij zongen de eerste countryhits van Dolly R. Parton de countryhitlijsten in.
Monument Records haalde in 1965 de toen 19-jarige Parton in huis met het plan een tienerzangeres in de categorie bubblegumpop van haar te maken. Maar toen het label de hits hoorde die ze voor anderen had gecomponeerd, mocht ze het in het countrygenre proberen.
Al vóór ze doorbrak, trouwde ze in 1966, net 20 jaar oud, met haar geliefde Carl Dean, die een asfalteringsbedrijf runde. Ze zouden onafscheidelijk blijven tot Dean op 82-jarige leeftijd overleed in maart 2025, na 59 jaar huwelijk. Hij slaagde er al die jaren in om vrijwel volledig uit de media te blijven als Dolly’s man. Het echtpaar bleef zelf kinderloos, maar vijf van Dolly’s jongere broers en zussen trokken bij hen in en werden door Carl en Dolly opgevoed.
Ondertussen kwam de stroom op gang van – uiteindelijk – meer dan tweehonderd singles en een slordige vijftig albums, als je samenwerkingen, live-albums, soundtracks en de bijna 250 compilaties buiten beschouwing laat. Parton zou uiteindelijk meer dan honderd miljoen platen verkopen.
Ze vormde in haar eerste jaren een succesvol duo met entertainer Porter Wagoner, die haar ook (nog voor ze een eigen hit had gehad) een vaste plek in zijn tv-show The Porter Wagoner Show bezorgde.
Enkele duetten met Wagoner waren succesvolle singles, maar Dolly’s eerste zelfgeschreven hitsingle als soloartiest was Just Because I’m a Woman (1967), een lied met een voor het Nashville van die tijd gewaagde tekst over het seksuele verleden van een vrouw en wat haar minnaar daarvan meent te mogen vinden: ‘My mistakes are no worse than yours, just because I’m a woman.’
Zo werd ze als prille, jonge zangeres een feministische stem in het hol van de leeuw: de country, bastion van conservatieve mannen. Dolly zong ze glimlachend de waarheid toe: ‘If you don’t love me, leave me – and don’t let it trouble your mind.’
Huiveringwekkend is The Bridge (1968), gezongen vanuit het perspectief van een jonge vrouw die, zwanger en in de steek gelaten, nog maar één uitweg ziet. In de liedjes van de 22-jarige Parton werd soms vrouwenleed bezongen dat heel wat verder ging dan een paar tranen van liefdesverdriet. Ze vestigde er haar naam mee en scoorde dusdanig forse countryhits dat geen traditioneel denkende mannelijke platenbaas nog om haar heen kon: Joshua (1971) was haar eerste nummer één in de countryhitlijst.
In 1973 schreef ze de twee liedjes die door de tijd zijn aangewezen als misschien wel haar beroemdste, al lees je dat aan de hitnoteringen van destijds niet af: Jolene en I Will Always Love You. Beide singles werden, voor Parton bijna standaard, nummer één in de countrylijst, maar aanvankelijk werd alleen Jolene een bescheiden hitje in de ‘algemene’ Billboard Hot 100. Jolene zou in de jaren daarna op eigen kracht, wereldwijd, een popklassieker worden. Bij het uiteindelijke succes van I Will Always Love You speelde de coverversie van Whitney Houston (1992) voor de film The Bodyguard een rol.
Jaren later bewees een cassettebandje uit Partons archief dat ze de twee songs op dezelfde avond schreef. Zo herinnerde ze het zich niet. ‘Wel een lucratief avondje, achteraf’, zei ze.
Vanaf 1976 zette ze steeds meer in op een oversteek naar het poppubliek. Hits als Heartbreaker (1978) en You’re the Only One (1979) schoten naar nummer één in de countrylijsten, maar markeren ook haar gestage opmars in de poplijsten.
De grote doorbraak kwam in 1980 toen ze haar eerste grote filmrol in de wacht sleepte en de titelsong naar de top van de mondiale hitlijsten zong: 9 to 5. De vrolijke feministische comedy was Parton op het lijf geschreven: Jane Fonda, Lily Tomlin en zij als drie vrouwen die op kantoor de macht van hun seksistische baas overnemen. Daarmee werd Parton écht mainstream. Oude countryhits doken her en der in de poplijsten op. In Nederland schoot de ballad You Are (1977) in 1983 alsnog naar de eerste plaats in de Top 40, haar grootste hitsucces hier.
Alles wat ze deed en zei verscheen in de roddelbladen en op tv. Over haar liefdesleven viel niet veel prikkelends te vertellen, over haar lichaam des te meer. Haar nagels, haar platinablonde coiffures, haar voluptueuze boezem en ja, ook haar bezoekjes aan plastisch chirurgen.
Ze maakte er onbezorgd grappend (‘It takes a whole lot of money to look this cheap’) haar handelsmerk van: ‘Zoals je weet heb ik twee unique selling points.’ Of, feminisme op z’n Dolly’s: ‘Ik was de eerste vrouw in Nashville die haar beha in brand stak. Het blussen duurde vier dagen.’ Of: ‘Dat mensen me een dom blondje noemen? Ik zit er niet mee. Ik weet dat ik niet dom ben en ik weet ook dat ik niet blond ben.’
Elf Grammy’s. Een eigen ster op de Hollywood Walk of Fame in 1984. Een eredoctoraat van de Carson-Newman universiteit in Tennessee in 1990. De National Medal of Arts, hoogste onderscheiding voor bijdragen aan de kunsten, in 2005.
Alleen nog maar Hollywoodglamour? Ze had ervoor kunnen kiezen, maar Parton was er te veel countrymuzikant voor. Met haar samenwerkingen met Emmylou Harris en Linda Ronstadt (Trio in 1987 en Trio II in 1999) won ze nog maar eens twee generaties serieuze americanaliefhebbers voor zich, net als met een reeks bluegrass-albums zonder opsmuk, vanaf The Grass Is Blue (1999).
Die delicate lijn heeft ze altijd gewiekst bewandeld op haar hoge hakken: tussen Hollywood en Nashville, tussen glamour en pure country. Smakelijke camp versus écht muzikantschap.
Je kon fan zijn van de fenomenaal productieve songschrijver Dolly, die ruim drieduizend liedjes schreef. En fan zijn van de countrymeid met cowboylaarzen, spijkerbroek en wijde blouse, die met één bil op een barkruk plaatsnam en, tokkelend op de gitaar, haar vocale talent etaleerde – met een snik die volwassen kerels kon laten huilen.
Je kon fan zijn van de glamourdiva met haar glitterjurk, met diamantjes belegde muiltjes en onmetelijk lange nagels, die Las Vegas-achtige shows op de planken bracht waarin best een stukje geplaybackt mocht worden, want ach, wat maakte dat nou uit?
Neem jezelf niet te serieus, vond ze. In 2012 schreef ze zich in voor een wedstrijd voor Dolly Parton-lookalikes, vertelde ze ooit. De jury vond dat ze er niet erg op leek.
Vanaf het moment dat haar zakelijke imperium zich ontvouwde, noemde niemand haar meer een ‘dom blondje’. Haar productiemaatschappij maakte kassuccessen van de musicals 9 to 5 (2008) en, recent nog, Dolly (2024).
Vanuit haar bedrijf The Dollywood Company runde ze het pretpark Dollywood, dat ruim drie miljoen bezoekers per jaar trekt, een Dolly-waterpark en een Dolly-themahotel. In 2025 kondigde ze de opening aan van een eigen museum: Dolly’s Life of Many Colors Museum.
Haar bedrijven injecteren dan weer grote sommen geld in The Dollywood Foundation, haar stichting, van waaruit ze zich inzette voor talloze goede doelen. Voor de bescherming van natuurreservaten, de bescherming van bedreigde diersoorten, de behandeling van leukemie, noem maar op.
En voor boeken natuurlijk. Nooit zou ze vergeten dat haar vader niet kon lezen en schrijven en dat de mogelijkheid om spannende verhalen te lezen voor arme kinderen geen vanzelfsprekendheid is. Elk kind dat wordt aangemeld voor Dolly Parton’s Imagination Library krijgt jarenlang maandelijks een boek toegestuurd. In 2018 tikte de teller de honderd miljoen gratis boeken aan.
Ze zette zich in 2009 actief in voor het homohuwelijk. Verzette zich tot het einde van haar leven tegen wetgeving die trans personen het leven zuur maakt. Schonk geld aan het Rode Kruis. Maakte tijdens de coronacrisis een miljoen dollar over voor het onderzoek dat tot ontwikkeling van het Moderna-vaccin zou leiden.
Wat Dolly Partons leven ons allemaal over de Verenigde Staten vertelt, je zou er een podcastserie van kunnen maken. Dat gebeurde dan ook, in 2019: Dolly Parton’s America, gesprekken over haar betekenis voor het land.
Denk vooral niet dat de stroom liedjes door al die nevenactiviteiten opdroogde. Ze bleven komen. Altijd. Dolly Parton bracht platen uit in acht opeenvolgende decennia en scoorde in 2023, tot ieders verrassing, haar grootste hit in de Amerikaanse poplijst sinds 9 to 5: World on Fire, van Rockstar, een album met rockduetten.
Dat ze er ondertussen zo stralend uit bleef zien, kon ze zelf wel verklaren: ‘Een kwestie van goede belichting, goede make-up en goede cosmetische artsen.’
Decennialang beloofde ze ons dat ze helemaal geen tijd had om oud te worden. Nu heeft ze nota bene een moment gevonden om dood te gaan. Haar land zal haar missen.
Source: Volkskrant