Recentelijk sloot wéér een queercafé in China onder druk van de autoriteiten. Sinds het aantreden van ‘je-weet-wel-wie’ (president Xi) is het klimaat voor lhbti’ers danig verslechterd. ‘Onze gemeenschap is vrijwel onzichtbaar geworden.’
is correspondent China voor de Volkskrant. Ze woont in Beijing.
Tot nu toe heeft de twintiger Linlin weinig geluk gehad in de liefde. Dat ze op vrouwen valt weet ze al jaren, maar een serieuze relatie had ze nog nooit. Haar droomvrouw? ‘Iemand die me in aanraking brengt met andere ideeën.’
Wie weet vindt ze die vanavond in dit café met vooral lesbische bezoekers. Al zoekt ze hier eerder vriendschap dan liefde, zegt ze. Toen ze een paar jaar geleden naar deze Chinese miljoenenstad verhuisde, kende ze bijna niemand. ‘Maar deze plek gaf me een thuisgevoel.’
Dat laatste is precies waarom de autoriteiten het café willen laten verdwijnen, zegt Lucky, een van de uitbaters. ‘We brengen feministen en queer mensen bij elkaar’, zegt ze. ‘Hét scenario waar de autoriteiten het meest bang voor zijn.’
Een café dat spelletjesavonden, knutselactiviteiten en karaoke organiseert voor een vrouwelijk en queer publiek: ligt dat werkelijk zo politiek gevoelig in China? Ziyi, die ook bij het café werkt, zucht diep. ‘Het is heel moeilijk om het dagelijks leven nog los te zien van de politiek. Alles is inmiddels met politiek verweven.’
De twee vrouwen, beiden rond de 30, geven net als alle bezoekers alleen hun bijnaam. Omdat het café na maanden intimidatie door de politie nu wordt gesloten – het is de laatste avond – blijft ook die naam geheim. Net als de naam van de stad waar ze wonen. Dit soort plekken zijn namelijk inmiddels zó zeldzaam, dat ze dan ogenblikkelijk zouden kunnen worden geïdentificeerd.
De Volkskrant voert het liefst zo min mogelijk anonieme bronnen op. Welke afwegingen we daarbij maken leest u in het Volkskrant Protocol.
Jarenlang was de Chinese overheid betrekkelijk tolerant tegenover lhbti’ers. Nadat homoseksualiteit in 1997 uit het wetboek van strafrecht was verdwenen, groeide de acceptatie snel. Vanaf 2009 vond in Shanghai jaarlijks een bescheiden Pride plaats.
Maar het klimaat sloeg om. ‘Sinds je-weet-wel-wie op het podium verscheen’, zegt een cafébezoeker, verwijzend naar Xi Jinping, die sinds 2012 het land leidt. China-onderzoeker Yalkun Uluyol bij Human Rights Watch bevestigt dat: ‘Onder Xi is de relatief levendige lhbti-gemeenschap van de jaren tien vrijwel onzichtbaar geworden. Mensen worden gedwongen ondergronds te gaan en zelfs online hun identiteit te censureren.’
In 2020 stopte de Shanghai Pride, en in 2023 sloot het grootste lhbti-centrum van China. In Shanghai moest in 2024 een van de laatste lesbische cafés de deuren sluiten, zo schreef The Economist.
Inmiddels liggen ook publieke bijeenkomsten onder vuur. Zo schrapte in juni het Institut Français, gelieerd aan de Franse overheid, na inmenging van de politie de vertoning in Beijing van twee films met homoseksuele thema’s, aldus Le Monde.
Het café van Lucky en Ziyi is geen plek waar je bij toeval binnenloopt. Een veel gehoorde openingszin is dan ook niet ‘kom je hier vaker?’, maar: ‘Hoe heb jij deze plek gevonden?’ Via-via, luidt meestal het antwoord. Op sociale media kan het café geen woorden als lesbisch, queer of feministisch gebruiken – zo zouden de uitbaters hun café het meest direct omschrijven. ‘Je kan hoogstens zien dat we vrouwvriendelijk zijn’, zegt Lucky.
Laten ze te duidelijke hints vallen, dan grijpt de politie direct in. Bijvoorbeeld toen het café een evenement online als ‘inclusief’ beschreef. Je moet het ze nageven, zegt Ziyi: ‘Ze hebben er echt een studie van gemaakt. Ze kennen al onze termen en concepten.’
Zelfs hun privéberichtjes op WeChat, een app vergelijkbaar met Whatsapp, worden door de autoriteiten in de gaten gehouden. Zo appte de politie Ziyi nadat een cafébezoeker haar op WeChat met een vraag had benaderd. Daarbij maanden ze Ziyi om op die vraag een specifiek antwoord te formuleren. Ze laat het berichtje van de politie zien.
Dat het café nu sluit, is omdat het huurcontract niet werd verlengd, vermoedelijk omdat de autoriteiten hun verhuurder benaderden, denken Lucky en Ziyi. Een veelgebruikte tactiek, zeggen ze: ze kennen meerdere vergelijkbare, door vrouwen gerunde queer plekken die recentelijk onder soortgelijke druk sloten. In sommige gevallen waren het de laatste ontmoetingsplekken van hun soort in de stad.
Ook China-onderzoeker Uluyol ziet een patroon. Zo kon in juni een evenement van het Hongkongse Pink Dot niet doorgaan, omdat de locatiebeheerder ineens met vergunningsproblemen zei te kampen. In Beijing overkwam het Duitse Goethe-Institut rond dezelfde tijd iets soortgelijks. ‘Zo plotseling, dat kan geen toeval zijn.’
Tegelijkertijd zijn in veel Chinese steden nog wel clubs voor homomannen te vinden. Niet gek, zegt Ziyi, want die zijn er puur voor vermaak. ‘Gay clubs zijn anders dan dit soort lesbische of queer plekken, omdat wij ons bezighouden met vrouwenrechten en genderkwesties.’
Die onderwerpen, gelieerd aan feminisme, liggen in China zeer gevoelig. ‘Vooral nu het geboortecijfer zo laag is’, zegt Uluyol. ‘De overheid propageert steeds nadrukkelijker heteroseksuele gendernormen en censureert wat daartegen ingaat.’ Op sociale media wordt sinds dit jaar opgetreden tegen berichten die ‘angst voor het huwelijk’ of ‘zorgen over het krijgen van kinderen’ aanwakkeren.
Lucky en Ziyi zoeken inmiddels naar een nieuwe ruimte. Hopelijk krijgen de autoriteiten er pas weet van als het huurcontract al getekend is. En wat als dat niet lukt? Dan zal de gemeenschap elkaar in kleiner verband blijven opzoeken, denken ze. In andere steden waar dit soort plekken verdwenen, komen queer vrouwen nu samen in huiskamers, of vormen ze sportclubjes.
Dat soort plannen hebben bezoekers van dit café ook al opgevat. Een jonge vrouw vertelt over haar wekelijkse padelclubje, waar vrouwen vrijblijvend kunnen aanhaken.
‘Hou je van Chinese thee?’, vraagt Beibei, een vrouw met kort grijs haar, schijnbaar uit het niets. Elke maand organiseert ze samen met andere ‘wat oudere’ lesbische vrouwen een theeproeverij, legt ze uit: ‘Wees welkom.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant