Open dagen van de Bundeswehr breken bezoekersrecords. Tegelijk roept de wens voor een Duitse militaire grootmacht onaangename historische associaties op. Of is een sterk Duits leger juist hard nodig voor de verdediging van Europa?
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
De frêle Basile (16, wil zijn achternaam niet noemen) hijst zich in een veel te grote uniformjas. Een beroepsmilitair hangt hem een zwaar scherfvest om zijn smalle schouders. Het kost nogal wat moeite om je Basile voor te stellen als een geharde soldaat die over een paar jaar onder vuur ligt in een loopgraaf, een bazooka hanteert of een tegenstander met een bajonet te lijf gaat.
Toch heeft hij belangstelling voor een militaire loopbaan, zegt hij op de open dag van het ministerie van Defensie in Berlijn, waar burgers kennis kunnen maken met de Bundeswehr, het Duitse leger. ‘In het leger krijg je een opleiding en je verdient meteen geld, dat vind ik wel aantrekkelijk. Het is ook belangrijk dat Duitsland zich kan verdedigen’, zegt hij. Zijn vader Daniel (55, werkzaam in de militaire technologie) heeft geen moeite met het idee dat zijn zoon straks soldaat wordt. ‘Als Duitsland wordt aangevallen, heeft het soldaten nodig’, zegt hij. ‘Wat moet, dat moet.’
Duitsland heeft weer soldaten nodig. Getekend door zijn oorlogsschuld was het lange tijd het meest pacifistische land van Europa. Nergens was de afkeer van militair geweld zo groot. Duitsers wilden niet meer vechten, maar als een civiele Exportweltmeister de wereld veroveren met hun auto’s en superieure industriële producten.
De Russische inval in Oekraïne heeft alles veranderd. In een dit voorjaar verschenen militaire strategie wordt Rusland aangewezen als de grootste bedreiging voor de Duitse veiligheid. Het gevaar werd onlangs nog onderstreept door een mislukte drone-aanval op een Oekraïens vliegtuig op de luchthaven van Leipzig, waarachter de hand van Rusland wordt vermoed.
De Duitse regering wil van de Bundeswehr het sterkste conventionele leger van Europa maken. De defensiebegroting wordt verhoogd van 62 naar 150 miljard euro in 2029, ongeveer evenveel als het defensiebudget van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk bij elkaar. Het aantal militairen wordt uitgebreid van 186 duizend naar 260 duizend. In eerste instantie moet dat vrijwillig gebeuren. Maar als zich onvoldoende vrijwilligers melden, zal de dienstplicht waarschijnlijk worden heringevoerd.
Zo wil Duitsland terugkeren als militaire grootmacht. Maar is de Duitse samenleving daar rijp voor? En hoe kijken andere Europeanen daar tegenaan? Als Duitse politici praten over ‘het sterkste leger van Europa’ roept dat onwillekeurig onaangename historische associaties op.
‘Vanwege de geschiedenis bestaat er nog altijd een afkeer van geweld’, zegt Jan Stöss, de sociaaldemocratische staatssecretaris van Defensie. ‘Maar sinds de Russische aanvalsoorlog tegen Oekraïne weten we dat we de liberale democratie moeten verdedigen, dat er autoritaire regimes zijn die de oorlog naar Europa brengen.’
De belangstelling voor het leger neemt toe, zegt Stöss. ‘De open dagen van de Bundeswehr halen bezoekersrecords. De respons op de vrijwillige militaire dienst is groot. We kunnen nog geen cijfers naar buiten brengen, maar we zijn heel tevreden.’
Duitsland stond ooit bekend als een ‘natie van kazernes’. Generaties mannen werden opgevoed met de gedachte dat zij bereid moesten zijn hun leven te offeren voor het vaderland. Die militaristische traditie sneuvelde aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. In het laatste oorlogsjaar sneuvelden 1,2 miljoen Duitse soldaten, terwijl Hitler wist dat de oorlog verloren zou worden.
Na 1945 was het krijgsgeweld in diskrediet geraakt, maar toch was Duitsland tijdens de Koude Oorlog een zeer gemilitariseerd land, zegt Sönke Neitzel, militair historicus aan de Universiteit van Potsdam. ‘De Bundeswehr telde 500 duizend soldaten, Duitsland gaf zo’n vier procent van zijn bruto binnenlands product aan defensie uit. Miljoenen mannen vervulden braaf hun dienstplicht.’
De echte afkeer van militair geweld ontstond pas na de val van de Muur in 1989, toen de dreiging van het communisme wegviel. Bovendien onthulden historici dat de Wehrmacht, de voorganger van de Bundeswehr, zich op grote schaal schuldig heeft gemaakt aan oorlogsmisdaden, zoals de moord op Joden en andere burgers in Oost-Europa.
‘In de jaren negentig heb je nog steeds twee referentiepunten als het om de oorlog gaat: Auschwitz en Stalingrad’, zegt Neitzel. Auschwitz staat voor de misdaden van de nazi’s. Stalingrad voor de fatsoenlijke en dappere soldaten van de Wehrmacht, de voorganger van de Bundeswehr, die ten onder gaan omdat Hitler weigert ze terug te trekken voor een Russische overmacht.
De historische onthullingen maken een einde aan de mythe van de ‘schone’ Wehrmacht. ‘In onze tijd is Auschwitz het enige referentiepunt van de oorlog geworden. Als je Duitsers naar oorlog vraagt, zeggen ze: genocide’, aldus Neitzel.
Met de gedachte ‘nooit meer Auschwitz’ zagen de Duitsers zich als een commerciële grootmacht die de vrede bevorderde door met iedereen handel te drijven, ook met landen als China en Rusland. Volgens de historicus Frank Trentmann wilden zij goede Duitsers worden. Maar ze waren, volgens de historicus, zo druk bezig met het verwerken van hun verleden dat zij blind waren voor nieuwe gevaren, zoals het Russische revanchisme.
‘We willen nog steeds goede Duitsers zijn’, zegt staatssecretaris Stöss. ‘Maar daar hoort ook een bijdrage aan de Europese verdediging bij.’ Hij gelooft niet dat een Duitsland met het sterkste leger van Europa oude angsten doet herleven. Integendeel, voor de verdediging van Europa is een krachtige bijdrage van Duitsland hard nodig.
‘Radek Sikorski, de Poolse minister van Buitenlandse Zaken heeft gezegd: ik heb meer angst voor een passief Duitsland dan voor een sterk Duitsland’, zegt Stöss. ‘Ik heb zelf meegemaakt hoe onze pantserbrigade in Litouwen met open armen wordt ontvangen. Dat is een ontroerende ervaring, tegen de achtergrond van onze geschiedenis.’ Historicus Sönke Neitzel maakte iets soortgelijks mee: ‘In Litouwen zeggen ze tegen de Duitsers: hou toch eens op over die oorlog, Poetin is nu het gevaar!’
Toch klinken er ook zorgen. De uiterst rechtse AfD wordt steeds sterker. Zal Duitsland de stabiele, Europees gezinde democratie blijven die zij na de oorlog altijd was? De taal in het AfD-programma stelt niet per se gerust: ‘De deugden van de soldaat zijn eer, trouw, kameraadschap en dapperheid. In de Bundeswehr moeten de beste tradities van de Duitse militaire geschiedenis voortleven.’
In haar nieuwe boek Germany Rearmed schetst Liana Fix, een Duitse analist van de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations, een worst case-scenario, waarin populistische nationalisten aan de macht komen in Duitsland, Frankrijk en Polen. Ze beschikken over een sterk leger, terwijl de Verenigde Staten zich als scheidsrechter uit Europa terugtrekken.
Oude Europese rivaliteiten kunnen herleven, aldus Fix. Duitsland kan weer als een bedreiging worden gezien, zeker als het een verbond zou sluiten met Rusland. Zo’n scenario klinkt misschien vergezocht, maar als Europa op drift raakt, is er veel mogelijk.
In de Bondsdag wordt de AfD door andere partijen diep gewantrouwd. De AfD wil de steun aan Oekraïne beëindigen, terwijl veel AfD’ers juist sympathie voor Rusland koesteren. Jan Nolte, defensiewoordvoerder van de AfD in de Bondsdag, bestrijdt echter dat zijn partij Oekraïne voor de bus wil gooien.
‘De Russische inval in Oekraïne was een schending van het volkenrecht, een groot onrecht’, zegt Nolte. ‘Maar uiteindelijk geloven we dat we alleen met een diplomatieke oplossing verder komen. Natuurlijk moet Oekraïne dan veiligheidsgaranties krijgen. We mogen de Russische agressie niet belonen, maar we bestraffen iedereen, ook onszelf, als we in Oekraïne met een eeuwig kruitvat blijven zitten.’
Nolte gelooft niet dat Rusland vanaf 2029 een Navoland kan aanvallen, zoals de Duitse minister van Defensie Boris Pistorius heeft gezegd. ‘Rusland heeft daar geen reden voor en is daar niet toe in staat’, zegt hij. Wel ziet hij de hybride dreigingen vanuit Rusland. En als Rusland de Baltische staten aanvalt, moet Duitsland zijn Navo-verplichtingen uiteraard nakomen, zegt hij.
De Duitse samenleving lijkt de bocht naar een militaire grootmacht al genomen te hebben. Volgens een enquête is bijna twee derde van de Duitsers voor een versterking van de Bundeswehr. De meeste weerstand zit bij links, al is ook de helft van de kiezers van Die Linke voor een verhoging van de defensie-uitgaven.
‘Ik kan nauwelijks geloven dat Duitsland nu het grootste leger van Europa wil hebben, na alles wat er in de geschiedenis gebeurd is’, zegt activist en theatermaker Larissa (38, geen achternaam), op een terras in Neukölln, een Berlijnse wijk met een grote alternatieve scene. ‘Ik vind het heel bedreigend dat jongeren weer naar de kazerne moeten. Er wordt zo veel geld in het leger gestoken, terwijl de verzorgingsstaat wordt kapotbezuinigd.’
Larissa treurt om de teloorgang van de oude Bondsrepubliek, met haar afkeer van militair geweld. Ze is bang voor een ander, autoritair Duitsland, met een sterk leger en een AfD die steeds groter wordt. ‘Dat samenspel vind ik beangstigend.’
Onder de bezoekers van de open dag van het ministerie van Defensie klinkt een heel ander geluid. ‘De versterking van de Bundeswehr had al veel eerder moeten gebeuren. Er is veel te veel bezuinigd’, zegt it’er Michael Gold (64). Hij heeft zijn dienstplicht nog vervuld als verbindingsman bij de luchtmacht. ‘Ik wilde piloot worden, maar ik ben bijna twee meter, te lang voor het vliegtuig.’
AfD’er Nolte en historicus Sönke Neitzel denken dat de dienstplicht opnieuw zal worden ingevoerd. Een leger van 260 duizend soldaten krijg je niet met vrijwilligers bij elkaar, geloven zij. Maar willen Duitse jongeren nog dienen? Scholieren hebben al een paar keer tegen een mogelijke herinvoering van de dienstplicht gestaakt. Volgens een vorig jaar verschenen enquête wil 16 procent van de Duitsers ‘in elk geval’ naar de wapens grijpen als Duitsland wordt aangevallen, en nog eens 22 procent ‘waarschijnlijk’. ‘Dat is genoeg’, zegt Neitzel. ‘We hebben ook geen tien miljoen soldaten nodig.’
Voorlopig hoopt de Duitse regering de klus te klaren met vrijwilligers. Jongeren die het vaderland een dienst willen bewijzen. Of gewoon op zoek zijn naar avontuur, zoals Tyren Rybarski (18). ‘De veiligheidssituatie van Duitsland speelt voor mij geen rol’, zegt hij. ‘Ik wil bij de marine, varen en de wereld zien.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant