Planten groeien harder door extra CO₂. Maar door een hogere uitstoot bevatten gewassen ook steeds minder eiwitten, ijzer en andere voedingsstoffen – en worden ze calorierijker.
is wetenschapsjournalist en epidemioloog en schrijft voor de Volkskrant vooral over biomedische onderwerpen
Een maaltijd van sla met tomaat, aardappels en vlees was in de jaren zestig voedzamer dan dezelfde maaltijd nu. En nee, dat is geen nostalgie van mensen die vinden dat vroeger alles beter was.
De voedingswaarde van vrijwel alle gewassen daalt. De verschillen zijn onzichtbaar en niet altijd te proeven, maar in pinda’s zit tegenwoordig 2 procent minder eiwitten en bijna 6 procent minder koper. Paprika’s: minder fosfor, eiwit en kalium. Ook rijst, tarwe, sojabonen, erwten en tomaten bevatten enkele procenten minder van dit soort voedingsstoffen, waaronder ijzer. Al die stoffen heeft je lichaam nodig, voor opbouw en onderhoud van spieren, regelen van de bloeddruk of een goed werkend immuunsysteem.
Een paar procent afname in voedingsstoffen lijkt niet enorm. Maar voor mensen die nu al op het randje zitten van ondervoeding en afhankelijk zijn van een paar basisvoedingsmiddelen, zoals rijst of tarwe, kan zo’n afname behoorlijk uitmaken. Nu al heeft volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wereldwijd 40 procent van de jonge kinderen en 37 procent van de zwangere vrouwen bloedarmoede, vaak veroorzaakt door ijzertekort. In het ergste geval leidt ijzertekort ertoe dat kinderen zich cognitief minder goed ontwikkelen. In Nederland kampen ook veel vrouwen met een ijzertekort, wat vaak leidt tot vermoeidheid en andere vage klachten.
Blijven mensen eten zoals ze nu eten, dan wonen in 2050 wereldwijd 1,4 miljard jonge kinderen en vrouwen van vruchtbare leeftijd in landen waar ijzertekorten veel voorkomen. Nog eens 138 miljoen mensen, voornamelijk in Afrika en Zuid-Azië, lopen dan een verhoogd risico op een zinktekort – zink is onder andere nodig voor een goed werkend afweersysteem. En 148 miljoen mensen krijgen over 24 jaar te weinig eiwit binnen, al geldt dat voor de meeste Nederlanders niet.
De oorzaak van de dalende voedingswaarde: de stijgende CO2-concentraties in de atmosfeer. Door meer CO2 groeien planten harder, maar door de extra koolstof maken ze ook meer koolhydraten – en bevatten daardoor ook meer calorieën. Ons voedsel wordt naast minder voedzaam dus ook energierijker door klimaatverandering. Die conclusie trokken Leidse milieuwetenschappers afgelopen najaar toen ze al het bestaande onderzoek verzamelden en analyseerden. Onlangs haalden ze er The Washington Post mee.
‘Er waren al wel ideeën dat ons voedsel minder voedzaam werd, maar we hadden tot nu toe nooit genoeg gegevens om dat hard te maken. Het gaat om veel gewassen en voedingsstoffen’, zegt Peter van Bodegom, hoogleraar milieubiologie en circulaire tuinbouwsystemen aan de Universiteit Leiden en een van de auteurs van de studie.
De onderzoekers bekeken 109 eerdere studies – uit het lab, uit kassen en uit landbouwexperimenten – die onderzochten welke effecten verschillende hoeveelheden CO2 hadden op plantengroei en samenstelling. ‘Het probleem daarbij: je kunt planten lastig aan mínder CO2 blootstellen, bijna geen onderzoek deed dat. Je kunt wel goed onderzoeken wat het verschil is tussen omgevingsniveaus en méér CO2’, legt Van Bodegom uit. ‘Maar wat we nu aan omgevingsniveaus hebben, was in de jaren zestig een verhoogd niveau. Studies zijn dus lastig rechtstreeks met elkaar te vergelijken.’
De onderzoekers rekenden daarom terug wat er gebeurt als de concentratie CO2 in de lucht stijgt van 350 deeltjes per miljoen andere deeltjes in de lucht (ppm, parts per million) – het niveau in 1988 – naar 550 ppm; een hoeveelheid die over dertig tot vijftig jaar wordt bereikt. Bij die niveaus zullen voedingsstoffen nog verder afnemen. In kikkererwten zit dan tot wel 37 procent minder zink dan zestig jaar geleden.
‘We zien overal hetzelfde patroon aan dalingen in voedzaamheid. Gemiddeld gaat het om dalingen van enkele procenten als de concentratie CO2 met 200 ppm stijgt. Bij de kritieke voedingsstoffen zoals eiwit, zink en ijzer is dat ongeveer 6 procent’, zegt Sterre ter Haar, de promovenda die de berekeningen uitvoerde. ‘En we zijn nu al bijna halverwege dat scenario: rond de 428 ppm. Klimaatverandering ligt ook nu al op ons bord.’
Lange tijd kreeg de voedingswaarde te weinig aandacht, vinden de onderzoekers. Voldoende voedsel produceren des te meer. De Tweede Wereldoorlog had een spoor van honger achtergelaten in Europa en de rest van de wereld, vertelt Kim Maasen, universitair docent en voedingsonderzoeker aan de Wageningen Universiteit en niet betrokken bij het onderzoek. Veel landen hadden bovendien een sterk groeiende bevolking te voeden. ‘Er is destijds vooral geïnvesteerd in rijst, mais en tarwe. De focus lag op opbrengst’, vertelt Maasen.
Ook nu nog blijft de hoeveelheid geproduceerd voedsel belangrijk. Door droogte en veranderende neerslagpatronen mislukken oogsten of is landbouw op sommige plekken niet meer mogelijk. Een beperkt aantal gewassen kweken is weliswaar efficiënt, maar ook kwetsbaar voor de effecten van klimaatverandering. Rijst, mais en tarwe zijn alleen niet eens de meest voedzame gewassen, en dan neemt de voedingswaarde daarvan nog af ook.
Het gaat niet alleen maar om de hoeveelheid groente die we eten. De graankwaliteit beïnvloedt ook de voedingswaarde van pasta, en minder voedzame soja betekent dat vee minder voedingsstoffen binnenkrijgt. Dat maakt uit voor de kwaliteit van het vlees – en trouwens ook voor die van de vleesvervangers waar soja in zit. Wat de precieze gezondheidseffecten van afnemende voedselkwaliteit op het hele dieet zullen zijn, gaan Ter Haar en Van Bodegom nog doorrekenen.
Meer eten van de huidige gewassen lost het probleem in elk geval niet op, denkt Ter Haar. ‘De hoeveelheid calorieën neemt toe in verhouding tot de voedingsstoffen. En de meeste mensen krijgen al te veel calorieën binnen.’ We moeten vooral diverser eten, denkt ze. ‘Toen mijn oma opgroeide, moest ze wel met de seizoenen mee-eten. Daardoor had ze een veel gevarieerder dieet.’
Tekorten aanvullen met supplementen kan en gebeurt in veel landen ook al. Maar daarnaast pleit ook Maasen voor meer aandacht voor diversiteit op de akker en op ons bord, zoals het herwaarderen van ‘vergeten’ gewassen. In Nederland zijn dat bijvoorbeeld lokale gewassen zoals zuring en het oud-Nederlandse emmergraan die vroeger meer gegeten werden, maar ook lupinebonen. In Afrikaanse landen zijn de vergeten gewassen vooral de bladgroenten, zoals cassavebladeren en peulvruchten. In India kan vingergierst een alternatief zijn voor rijst. ‘Deze lang ondergewaardeerde gewassen hebben vaak van nature een hoge voedingswaarde, en sommige zijn waarschijnlijk weerbaarder tegen de effecten van klimaatverandering’, aldus Maasen.
Andries Temme, onderzoeker gewasveredeling aan de Wageningen Universiteit en niet betrokken bij het onderzoek, noemt de studie van de Leidenaren ‘overtuigend’, maar maakt ook wat kanttekeningen. Zo verschilt de afname van voedingsstoffen nogal per gewas en per voedingsstof. Het is niet duidelijk waarom die verschillen zo groot zijn en waardoor sommige planten minder voedzaam worden als de hoeveelheid CO2 in de lucht stijgt. ‘Dat maakt uit als je voedzamer rassen van deze soorten wilt veredelen. Moeten we het zoeken bij hoe de plant CO2 opneemt uit de lucht en dat omzet in energie die de plant nodig heeft, of heeft het te maken met wat planten opnemen uit de bodem?’
In dat laatste geval zou je stoffen kunnen toevoegen aan de grond waarin planten groeien, of zorgen voor een betere bodemgezondheid, oppert ook Maasen. Je kunt ook gericht selecteren op variëteiten met een betere voedingswaarde. Of je kunt gericht de afnemende voedingsstoffen toevoegen aan de plant zelf, bijvoorbeeld door de bladeren ermee te besproeien of verbeterde zaden te gebruiken die deze voedingsstoffen beter kunnen opnemen. ‘Het voordeel daarvan is dat niemand zijn voedingspatroon hoeft te veranderen. In veel lage- en middeninkomenlanden bestaan dat soort programma’s al.’
Maar de allerbeste oplossing, zeggen alle deskundigen, is minder CO2 uitstoten. Van Bodegom heeft de hoop dat de hoeveelheid CO2 in de lucht nog te stabiliseren is, zodat de kwaliteit van ons voedsel in de toekomst niet nog verder achteruitgaat. Ter Haar: ‘Als we minder CO2 uitstoten, wordt onze voeding weer voedzamer. Dat vind ik een hoopgevende gedachte.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant