In Loosdrecht sloeg dit voorjaar de vlam in de pan bij een noodopvang voor asielzoekers. Burgemeester Mark Verheijen blikt er voor het eerst uitgebreid op terug en doet een oproep aan de landelijke politiek, ook aan zijn eigen VVD.
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincies Utrecht en Flevoland.
Wat voor burgemeester Mark Verheijen het dieptepunt was? Zonder twijfel de avond van 12 mei, waarop extreemrechtse relschoppers eerst fakkels en zwaar vuurwerk naar het gemeentehuis in Loosdrecht gooiden en vervolgens de brandweer tegenhielden. De struiken bij de gevels stonden in brand. Die dag waren de eerste asielzoekers bij de tijdelijke opvanglocatie gearriveerd.
‘Ik ben heel boos geweest’, zegt Verheijen, waarnemend burgemeester van de gemeente Wijdemeren, waaronder Loosdrecht valt. ‘Dit had zomaar het Nederlandse Solingen of Rostock kunnen worden.’ In die Duitse steden vonden in de jaren negentig extreemrechtse aanslagen plaats op respectievelijk een Turks gezin en een asielzoekerscentrum. In Solingen vielen doden. ‘Je mag van alles van het beleid vinden, maar om dat dan af te reageren op een groep asielzoekers? Dat is on-Nederlands.’
Is dat zo? Er is in allerlei dorpen en steden sprake van intimidatie en geweld. Het lijkt inmiddels best Nederlands om zo te reageren op de komst van een opvanglocatie.
‘Zelf scanderen de demonstranten vaak ‘Wij zijn Nederland’, maar ik weiger te geloven dat dat zo is. Ik ben er nog altijd van overtuigd dat de meeste mensen redelijk zijn en dat er draagvlak is voor asielopvang als de politiek het onderwerp serieus neemt.’
U heeft nog hoop.
‘Natuurlijk zagen we landelijke politici in Loosdrecht de boel verder ophitsen, Gidi Markuszower en Mona Keijzer kwamen langs om hun gif bij ons te spuien. Er is sprake van een enorme polarisatie in Den Haag. Maar voor de samenleving als geheel geldt dat veel minder.
‘En er gebeuren ook veel mooie dingen. Er hebben zich 150 vrijwilligers gemeld om te helpen bij onze opvanglocatie. De asielzoekers ontvingen vanuit het hele land kaarten, vijftigduizend stuks. De wanden hangen vol, echt hartverwarmend. Dat geeft me vertrouwen.’
Mark Verheijen (50) trad op 1 april 2024 aan als waarnemend burgemeester van Wijdemeren. Zijn belangrijkste taak: de aanstaande fusie met de gemeente Hilversum in goede banen leiden. Het leek hem, met ruim 25 jaar ervaring als raadslid, wethouder, Statenlid, gedeputeerde en Tweede Kamerlid, een overzichtelijke klus. En toch werd dit burgemeesterschap uiteindelijk ‘het moeilijkste wat ik ooit heb gedaan’.
Loosdrecht vormde dit voorjaar vrij onverwachts het decor van grootschalige protesten tegen de voorgenomen spoednoodopvang in het gemeentehuis. De protesten kregen wekenlang media-aandacht en duren tot op de dag van vandaag voort, al zijn de scherpe randjes eraf.
Nu de storm is geluwd, blikt de burgemeester voor het eerst uitgebreid terug op de onrust in het dorp. Waar ging het mis? Wat kon er beter? Daarnaast wil hij een oproep doen aan de landelijke politiek, en dan vooral aan de middenpartijen, waaronder hij alles van Pro tot JA21 schaart, inclusief zijn eigen VVD. Het is een oproep om de handen ineen te slaan, een breed, langjarig akkoord te sluiten en ‘asiel en migratie niet ook de komende vijf verkiezingen het belangrijkste campagnethema te laten zijn’.
En ja, dat moet kunnen, denkt Verheijen. ‘Denk aan afspraken over terugkeer en vertrek, over de aanpak van overlastgevende asielzoekers, maar ook over het beperken van de instroom. Op zulke punten dóén partijen vooral alsof ze het helemaal niet met elkaar eens zijn.’
Het treurspel in Loosdrecht begon eind maart met een brandbrief van asielminister Bart van den Brink. Bij het aanmeldcentrum in Ter Apel dreigden weer mensen in het gras te moeten slapen. Kon Wijdemeren geen tijdelijke spoednoodopvang openen in het gemeentehuis? Dat stond vanwege de aanstaande gemeentelijke fusie met Hilversum toch grotendeels leeg.
Burgemeester Verheijen voelde er wel wat voor, ook omdat zijn gemeente ‘de afgelopen 25 jaar niet bepaald vooropliep in de asielopvang’. Hij riep de fractievoorzitters van de gemeenteraad bij elkaar: gingen ze dit doen, en lukte dat op zo’n korte termijn? ‘Het voorstel kreeg brede steun’, zegt hij nu. En nee, het gerucht dat hij zelfstandig het besluit nam, zonder instemming van de gemeenteraad, dat klopt dus niet.
Op vrijdag 17 april bracht de gemeente het nieuws naar buiten, met brieven naar een paar honderd omwonenden, berichten op de eigen website en de aankondiging van inloopavonden.
Er ontstond direct weerstand. Er kwam een petitie, en een aankondiging van het eerste protest. Dat liep op maandagavond uit de hand, onder meer door het gebruik van zwaar vuurwerk. Ook het tweede protest op dinsdag moest door de ME worden beëindigd. Het derde op woensdag opnieuw.
Bewoners spanden die week ook een kort geding aan, in de hoop de opvangplannen te kunnen dwarsbomen. ‘We zijn in een draaikolk terechtgekomen’, zegt Verheijen.
Aan het einde van die week maakte de gemeente bekend dat de komst van de asielzoekers een paar weken werd uitgesteld. Waarom was dat?
‘Ik zeg altijd: wij laten onze oren niet hangen naar gewelddadige demonstranten, maar we besturen ook niet met de vingers in de oren. Het was op dat moment voor iedereen, ook voor asielzoekers zelf, verstandig om het uit te stellen.’
U kwam de demonstranten ook tegemoet door het aantal opvangplekken te verlagen van 110 naar 70. Critici waarschuwen daarvoor: het lijkt daardoor of rellen zin heeft.
‘Als wij die demonstranten hun zin hadden gegeven, had ik de hele opvang afgeblazen. Daartoe was ik niet bereid. Ik heb wel een handreiking gedaan, na de gesprekken op de inloopavonden in het gemeentehuis, tijdens de eerste demonstraties die uit de hand liepen. Die mensen zeiden: 110 is te veel voor dit dorp.’
Daarna kwam nog wel die brandstichting. Was die handreiking achteraf gezien wel zinvol?
‘De harde kern van demonstranten heeft zich niet laten overtuigen. Die bleven erbij dat het aantal asielzoekers naar nul moest. Maar bij die handreiking keken we niet naar hen, maar naar het redelijke midden. Ik sta er nog steeds achter.’
De protesten in Loosdrecht ontstonden niet in een vacuüm. Het politieke debat rondom asiel en migratie verhardt al jaren. Het afgelopen jaar wakkeren extreemrechtse Defend-groepen in het hele land anti-azc-protesten aan. Die groepen begonnen zich ook direct in Loosdrecht te roeren, zegt Verheijen. ‘De voedingsbodem was lokaal, maar de onrust is van buitenaf aangejaagd.’
Ondertussen steggelde politiek Den Haag dit voorjaar over de asielnoodmaatregelenwet van voormalig PVV-minister Marjolein Faber. Die werd op de dag van de tweede demonstratie in Loosdrecht door de Eerste Kamer weggestemd, wat voorstanders van streng asielbeleid woest maakte.
Desinformatie hitste de boel verder op. Op sociale media gingen verhalen rond dat er alleen overlastgevende asielzoekers zouden komen die op andere locaties al waren weggestuurd, omdat ze ‘niet te handhaven’ waren. Dit klopte niet.
‘Het ging in zo’n tempo’, zegt Verheijen, ‘dat we dat niet goed konden rechtzetten. Wij denken misschien: iedereen komt voor informatie naar de Q&A op onze website, maar dat is natuurlijk niet zo, en dan krijg je al snel dat er verhalen gaan rondzingen waarop je moeilijk grip krijgt. Dan helpt een leuk filmpje op de website van de gemeente niet meer.’
Uw goede bedoelingen zijn in uw gezicht ontploft.
‘We hebben ongetwijfeld steken laten vallen. Maar ik kan de gebeurtenissen in Loosdrecht ook niet los zien van het maatschappelijk sentiment. Het liep ook elders uit de hand, in IJsselstein, Wijk bij Duurstede, Apeldoorn en recentelijk in Engelen. Dat laat zien dat de rek eruit is. De koek is op.’
Wat bedoelt u daarmee?
‘Er zit veel onvrede bij mensen, vooral over het gebrek aan grip op het asieldossier. Vier kabinetten hebben de problemen niet weten op te lossen. Dan ontstaat een sentiment van: zie je wel, het lukt ze niet. En dan heb ik het niet alleen over het beperken van de instroom.’
Het probleem zit ’m toch vooral in een tekort aan opvangplekken, onder meer doordat het kabinet-Rutte II het aantal azc’s flink terugbracht?
‘Ook. De opvang is de afgelopen jaren slecht geregeld. We moeten echt van de noodopvang af. Die wordt door de samenleving niet gepruimd. Kortlopend hier, kortlopend daar – vreselijk.
‘Aan de andere kant: we hebben nu, inclusief noodopvang, 83 duizend opvangplekken, een van de hoogste aantallen ooit. Dat toont dat ook de doorstroming van statushouders vanuit het azc naar een woning en de haperende terugkeer van afgewezen asielzoekers een probleem vormen.’
Het zou wel helpen als alle gemeenten hun verantwoordelijkheid nemen bij het organiseren van de opvang.
‘Even heel praktisch: ik ben een voorstander van de Spreidingswet. Het is normaal dat gemeenten de opvang samen organiseren. Alle twijfel over die wet heeft de afgelopen jaren veel geld gekost. Daardoor moeten we nu ook weer teruggrijpen op spoednoodopvang.’
Uw eigen partij, de VVD, heeft die wet nooit echt omarmd. In mei suggereerde fractieleider Ruben Brekelmans dat het ‘aan gemeenten zelf’ was of ze asielopvang willen.
‘Af en toe kijken VVD’ers inderdaad wat zuur als het over die wet gaat. Maar in het debat van 26 mei heeft Brekelmans nog eens heel duidelijk gezegd hoe de partij erin staat: de wet is de wet, en die moet worden uitgevoerd.’
Zulke wispelturigheid geeft ook voeding aan demonstranten die denken dat er iets te halen valt, dat gemeenten nee kunnen zeggen. Heeft u nooit de partijtop gebeld en gezegd: steun die wet nou eens volmondig?
Ontwijkend: ‘Ik heb Ruben dat in dat debat op 26 mei gelukkig heel nadrukkelijk zien doen.’ Later: ‘De VVD heeft zich in deze coalitie neergelegd bij de Spreidingswet.’
U wil nu dat de middenpartijen de handen ineenslaan en samen het asielbeleid voor de komende jaren vaststellen. Hoe realistisch is dat in het huidige, gepolariseerde landschap?
‘Ik denk dat het kan, samen iets meerjarigs neerzetten. De enige partijen die er baat bij hebben dat elke campagne over asiel gaat, zijn radicaal-rechtse en extreemrechtse partijen.’
De VVD heeft Rutte IV laten vallen op asiel. Partijleider Dilan Yesilgöz overdreef de cijfers van ‘nareis op nareis’. Daarna stapte de partij met de PVV van Geert Wilders in een kabinet.
‘De VVD moet de hoop opgeven dat het op te lossen is met radicaal- en extreemrechts. Die zullen uiteindelijk onrealistische dingen blijven eisen of steeds nog een stap verder willen gaan. Maar voor zo’n akkoord zullen de progressieve partijen wel een stap moeten zetten richting een strenger beleid. We moeten dit depolitiseren, er moet een soort pacificatie plaatsvinden.’
Welke oproep zou u specifiek aan uw eigen partij willen doen?
‘Nou: werk mee aan die oplossingen!’ Dan, voorzichtiger: ‘Dat probeert de VVD al kabinetten lang, en met de agenda van de VVD is volgens mij niets mis. Maar het resultaat is nog altijd dat burgers weinig vertrouwen hebben dat de problemen rondom asiel en migratie zullen worden opgelost.’
Nu het einde van de zomer nadert, is de situatie in Loosdrecht stabiel. De opvang loopt na het onstuimige begin goed, zegt Verheijen. De grote protesten zijn voorbij, hoewel er vrijwel elke avond nog vijf, zes, zeven demonstranten voor het gemeentehuis staan, volgens Verheijen ‘vrijwel allemaal van buiten Loosdrecht’.
Hoeveel incidenten met asielzoekers zijn er de afgelopen maanden geweest in uw gemeente?
‘Er is geen enkel noemenswaardig incident geweest. Af en toe verschijnen er wel geruchten over asielzoekers op de sociale media, maar die blijken vrijwel nooit te kloppen. Dat een jongen op een strandje in een boom was geklommen en stiekem meisjes filmde, bijvoorbeeld. Dat hebben we uitgezocht, en het bleek niet om een asielzoeker te gaan.’
Iemand van Attent Loosdrecht, een club die positief staat tegenover de opvang, vroeg zich af waarom politie en gemeente zulke desinformatie niet steviger corrigeren.
‘Dat incident met die boom hebben we uitgezocht en rechtgezet via onze sociale media. Die jongen deed niets fout en woonde ook niet in de asielopvang. Maar zo’n correctie gaat toch minder snel viral dan het oorspronkelijke gerucht. Bovendien geloven veel mensen zo’n bericht niet als het van ons afkomstig is.’
Is de buurtwacht nog actief? Die reed rond in steekwerende vesten, fotografeerde asielzoekers en deelde de beelden daarvan in WhatsAppgroepen.
‘Die is nog steeds actief, ja. Maar ze hebben geen enkele bevoegdheid.’
Het is wel intimiderend.
‘De politie heeft ook met ze gesproken over wat wel en niet mag. We hebben grenzen gesteld. En uiteindelijk is de samenleving weer redelijk tot rust gekomen.’
Er is ook een voorstander van de opvang in elkaar geslagen. Ik begreep dat hij geen aangifte durft te doen. Klopt dat?
‘Ja. Ik kan daar niet te diep op ingaan, maar we hebben contact met hem. Het is een van de pijnlijkste dingen van deze kwestie: dat groepen in de samenleving door politici en extremisten tegen elkaar worden opgezet.’
Sommige bewoners in Loosdrecht durven geen poster van Vluchtelingenwerk achter het raam te hangen.
‘Er zijn militante demonstranten die niet terugdeinzen voor intimidatie. En daardoor durven mensen die genuanceerd denken zich niet meer uit te spreken.’
Wat kunt u als burgemeester doen tegen zulke intimidatie?
‘Bij strafbare feiten moeten politie en justitie in actie komen. Aangifte en vervolgen. Maar als mensen zich geïntimideerd voelen, als ze niet vrijuit durven te spreken, dan kan ik weinig voor ze betekenen.
‘We hebben wel geprobeerd voor- en tegenstanders van de opvang met elkaar in gesprek te brengen, maar dat is heel moeilijk. Deze gebeurtenissen hebben veel kapotgemaakt: in families, in buurten en in verenigingen.’
U vertrekt op 1 januari als burgemeester, wanneer de gemeentelijke fusie een feit is. Dan laat u een verscheurd Loosdrecht achter. Hoe moet het verder?
‘Gelukkig is Loosdrecht een sterk dorp, met veel evenementen en activiteiten. Als de opvang op 1 november weg is, hoop ik dat mensen elkaar weer weten te vinden. En dat de tijd de wonden zal helen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant