De strijd om de opvolging van VN-secretaris-generaal António Guterres is in volle gang. Wie de zegen ook krijgt van de 193 lidstaten: een monsterklus wacht om de bekritiseerde en in financiële nood verkerende VN te behoeden voor irrelevantie. ‘We moeten af van de doom and gloom.’
De selectie van een nieuw boegbeeld voor de Verenigde Naties verloopt soms even ondoorgrondelijk als de verkiezing van een nieuwe paus. In 1981 waren zestien geheime stemronden nodig voordat er eindelijk witte rook kwam uit het New Yorkse VN-hoofdkwartier. Alle bekende kandidaten bleken op het allerlaatste moment te zijn gepasseerd, ten faveure van de Peruaanse diplomaat Javier Pérez de Cuéllar, over wie werd gezegd dat hij ‘nog geen rimpeling zou veroorzaken als hij van een boot viel’.
Outsider Pérez de Cuéllar groeide daarna wel uit tot een bewonderde secretaris-generaal, die bemiddelde bij het beëindigen van bloedige conflicten in Midden-Amerika en de Iran-Irak-oorlog. De VN maakten zo de ambitie uit het eigen handvest deels waar: ‘Komende geslachten behoeden voor de plaag van oorlog.’
De VN zouden nu heel wat over hebben voor dergelijke successen. Het aantal gewapende conflicten is groter dan ooit sinds de Tweede Wereldoorlog, de geopolitieke onzekerheid groeit, net als het nationalisme en de mensenrechtenschendingen. De organisatie verkeert ook nog eens in een financiële crisis, doordat lidstaten hun verplichtingen niet nakomen of donaties terugschroeven – de Verenigde Staten als financier van een kwart van het budget voorop.
Aan de nieuwe secretaris-generaal – de termijn van de Portugees António Guterres loopt op 1 januari af – de monsterklus om te helpen het tij te keren. Acht kandidaten hebben zich gemeld (zie kader) en als het informele roulatiesysteem wordt gevolgd, zou nu iemand uit Latijns-Amerika of het Caribisch gebied aan de beurt zijn.
De gegadigden zullen enige moed putten uit de wetenschap dat de Verenigde Naties wel vaker door diepe dalen zijn gegaan en nooit helemaal onomstreden zijn geweest. Desondanks bleven de VN al die decennia overeind als het enige platform waar alle landen van de wereld met elkaar in overleg treden. ‘De VN werden niet opgericht om ons naar de hemel te brengen, maar om ons te behoeden voor de hel’, zei Dag Hammarskjöld, de tweede secretaris-generaal van de VN, al ooit.
Toch is de hel nu iedere dag te zien in Oekraïne, Gaza, Soedan en elders. ‘Als het om conflictbemiddeling gaat, lijkt de VN missing in action’, zegt Susana Malcorra, een Argentijnse ex-minister van Buitenlandse Zaken en VN-veteraan. ‘Heel veel mensen vragen zich af: waar zijn de VN? En er zijn steeds meer leiders die denken dat de VN niet meer waardevol zijn. Daarom is de selectie van de nieuwe secretaris-generaal ook zo belangrijk. Het is de kans om een nieuwe dynamiek te creëren.’
Als het aan Malcorra ligt, is stap één om na tachtig jaar eindelijk eens een vrouw aan het roer van de VN te plaatsen, iets wat ook veel lidstaten willen. ‘Er zijn genoeg geschikte vrouwen. Alleen zo’n benoeming kan al een teken zijn van vernieuwing en biedt een kans om opnieuw het belang van de VN voor het voetlicht te brengen.’
Dat is nodig, want de VN staan voor ‘de acuutste crisis sinds de oprichting’, meent ook de New Yorkse hoogleraar Anjali Dayal, die de organisatie al jaren op de voet volgt. ‘Dit is een existentieel moment.’
Cruciaal daarbij is volgens Dayal de rol van de VS, van oudsher de belangrijkste geldschieter en op z’n minst retorisch een verdediger van de VN-idealen. ‘Van steunpilaar zijn de VS nu een bedreiging geworden’, aldus de hoogleraar. ‘Het beleid van de huidige regering is niet meer in lijn met de kernprincipes van de VN, zoals de gelijkwaardigheid en soevereiniteit voor ieder land en het verbod op agressieoorlogen.’
Dayal acht de kans klein dat de VS er helemaal uitstappen omdat ze daarvoor ‘te veel belang hechten aan het veto in de Veiligheidsraad’. ‘Maar tal van VN-organisaties, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), krijgen geen geld meer of worden ondermijnd. En er zijn onvoldoende landen die de leemte opvullen. Dat dreigt de effectiviteit verder aan te tasten, waardoor het draagvlak nog meer kan afnemen.’
Het is volgens haar de paradox van dit moment: de VN staan meer dan ooit onder druk en zijn tegelijkertijd meer nodig dan ooit. ‘Grote problemen als klimaatverandering en toekomstige gezondheidscrises kunnen alleen via multinationale samenwerking het hoofd worden geboden.’
De vraag is hoeveel invloed een nieuwe secretaris-generaal kan uitoefenen. Alleen al het selectieproces illustreert waarom het ‘de onmogelijkste baan ter wereld’ is genoemd. De Veiligheidsraad moet een kandidaat voordragen aan de Algemene Vergadering; dat betekent ook dat de vijf permanente leden (P5) – de VS, China, Rusland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk – iedere kandidaat kunnen dwarsbomen met een veto.
In juli heeft de Veiligheidsraad, waarin ook tien tijdelijke leden zitting hebben, zich voor het eerst gebogen over de huidige kandidaten. Bij een proefstemming – de opties zijn encourage, discourage en neutral – kwamen vooralsnog drie koplopers naar voren. Vrijdag staat naar verwachting een nieuwe ‘straw poll’ op het programma. Zo moet met elke stemronde het veld uitdunnen, tot er ergens in oktober één kandidaat overblijft. Niet uit te sluiten valt dat er net als in 1981 nog een onbekende outsider naar voren stapt. Er gaan geruchten dat Rusland in juli een ontmoedigende stem op alle huidige kandidaten uitbracht.
Dat kan ook onderdeel zijn van een onderhandelingsspel. De P5 willen zeker weten dat de nieuwe secretaris-generaal begripvol staat tegenover hun belangen. Ook eisen ze van oudsher cruciale VN-posten op.
Hoe hard het spel wordt gespeeld, bleek eerder dit jaar. De Amerikaanse president Donald Trump eiste toen dat een medestander uit het Make America Great Again-kamp, Simon Hankinson, zou worden benoemd tot tweede man bij VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Guterres weigerde, waarschijnlijk ook omdat Hankinson UNHCR had beschuldigd van het uitvoeren van ‘een agenda van massamigratie’. Vanuit de VS klonken er daarna dreigementen om alle financiering voor de UNHCR stil te zetten, iets wat tot dusver niet is gebeurd.
De nieuwe secretaris-generaal zal zich een weg moeten banen door dat diplomatieke mijnenveld. Veel lidstaten willen een zelfstandig opererend boegbeeld van de VN als geheel, maar de vetomachten kunnen moeilijk genegeerd worden. ‘Steeds opnieuw zal de afweging zijn: wanneer ben je secretaris, wanneer ben je generaal?’, zegt de Argentijnse VN-veteraan Malcorra. ‘Een secretaris-generaal is niet de president van de wereld, maar kan door op belangrijke momenten een rol op te eisen voor zichzelf en de VN een heel groot verschil maken.’
Malcorra, die samen met andere vrouwelijke leiders via de organisatie GWL Voices lobbyt voor een eerste madam secretary-general, erkent dat er ‘zelfs in de feministische wereld’ twijfels bestaan of dit het goede moment is. Er wordt gevreesd voor de ‘glazen klif’, het fenomeen waarbij organisaties in crisis genegen zijn om een vrouwelijke leider aan te wijzen, vaak met een negatieve afloop voor die persoon. ‘Er is nooit een goed moment, dus je kunt er maar beter voor gaan’, aldus Malcorra. ‘We moeten juist af van de doom en gloom.’
De econoom uit Costa Rica is vooralsnog favoriet om de nieuwe VN-secretaris-generaal te worden. Volgens enkele media en NGO 1for8billion kreeg ze bij de eerste proefstemming in juli tien aanmoedigende en vier neutrale stemmen en één ontmoedigende stem.
Rebeca Grynspan, wier Pools-Joodse ouders voor de nazi’s op de vlucht sloegen, was eerder minister en vicepresident in eigen land en bekleedde functies bij de VN-Conferentie voor Handel en Ontwikkeling (UNCTAD) en ontwikkelingsorganisatie UNDP. Na de Russische invasie van Oekraïne hielp ze bij het uitonderhandelen van een deal, waardoor de graanexport via de Zwarte Zee weer op gang kwam en de voedselprijzen daalden. Het was een voorbeeld van de succesvolle rol die de VN kunnen spelen. De Russische president Vladimir Poetin keerde zich in 2023 wel weer tegen de graandeal. Rusland zou volgens geruchten een negatieve stem hebben uitgebracht op Grynspan.
De diplomaat uit Guyana was in eigen land de eerste vrouwelijke minister en de jongste minister ooit, onder andere van Inheemse Aangelegenheden en Buitenlandse Zaken. Ze bekleedde daarna diverse posten bij de VN-voedsel- en landbouworganisatie FAO in Rome en Genève. De laatste jaren vertegenwoordigde ze Guyana bij de VN als permanent vertegenwoordiger. Aangezien Guyana in 2024 en 2025 lid was van de VN-Veiligheidsraad is Rodrigues-Birkett goed bekend bij de P5. Dat kan in haar voordeel werken. Bij de eerste proefstemming zou Rodrigues-Birkett negen aanmoedigende, twee ontmoedigende en vier neutrale stemmen hebben gekregen.
De Argentijnse ex-ambassadeur is directeur-generaal van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), dat zich richt op het vreedzame gebruik van kernenergie. Grossi was eerder ook jarenlang actief voor de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) in Den Haag en spreekt Nederlands.
De Argentijn heeft bij de VN weinig ervaring op het gebied van ontwikkelingsvraagstukken of mensenrechten, maar dat hoeft niet per se een nadeel te zijn. De vetomachten Rusland en de VS hechten daar minder belang aan. Grossi wil zelf ook dat de VN zich allereerst weer toeleggen op de kerntaak van vrede en veiligheid, waar zijn expertise ligt.
Bij de stem van de VS kan meespelen dat Grossi de kandidaat is van Argentinië, een land waarmee de regering-Trump goede banden onderhoudt. Bij de eerste stemming kreeg de Argentijn naar verluidt zeven bemoedigende, twee ontmoedigende en zes neutrale stemmen.
De overige vier kandidaten moeten hopen dat de tweede stemronde vrijdag beter uitpakt. De twee Afrikaanse kandidaten, de voormalige Senegalese president Macky Sall en de Oegandese ex-minister Olara Otunnu, hebben niet alleen het nadeel dat de voorkeur uitgaat naar een kandidaat uit Latijns-Amerika en het Caribisch gebied, maar ook dat ze uit hun eigen continent weinig steun krijgen. De voormalige Chileense president Michelle Bachelet presenteert zich als een kandidaat die zeer onafhankelijk wil opereren en dat lijkt niet in goede aarde te vallen. Ze kreeg vijf ontmoedigende stemmen. María Fernanda Espinosa Garcés, ex-minister uit Ecuador, roept evenmin veel enthousiasme op – ze kreeg slechts vijf aanmoedigende stemmen. Deze week meldde zich nog een tweede kandidaat uit Ecuador, ex-ambassadeur Ivonne A-Baki. Hoe haar kansen staan, moet nog blijken.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’: