Oorlog in Oekraïne Mychajlo Fedorov was ’team-Zelensky’ van het eerste uur. Nu hij zijn positie als minister van Defensie niet terugkrijgt, lijkt hij te kiezen voor felle oppositie tegen de regering, met een explosieve oproep tot verkiezingen in oorlogstijd.
Toenmalig minister Mychajlo Fedorov, zo’n twee weken voor zijn gedwongen ontslag in juli dit jaar.
Na weken heeft Oekraïne eindelijk weer een minister van Defensie. Jevhen Chmara is door president Volodymyr Zelensky voor de post voorgedragen. Woensdag heeft het parlement de aanstelling met ruime meerderheid goedgekeurd. Toch is de rust niet wedergekeerd: aan de vooravond van de stemming postte de ontslagen minister Mychajlo Fedorov een explosieve speech online waarin hij opriep tot verkiezingen in oorlogstijd.
Met het vullen van de defensiepost vervliegt definitief de hoop op terugkeer van de tech-savvy Fedorov. Al sinds zijn ontslag op 16 juli demonstreren zijn medestanders voor zijn heraanstelling. Met zijn speech, getiteld ‘Over corruptie, de bestuurscrisis en het Oekraïne dat we moeten bouwen’, plaatst de ex-minister die sinds 2019 als campagneleider een hoeksteen was van het ’team-Zelensky’, zich nu aan kop in de oppositie.
Jevhen Chmara, de nieuwe minister van Defensie, is iemand die tot voor kort vooral in de schaduw opereerde. Hij werkte zeker sinds 2011 bij het Centrum voor Speciale Operaties ‘A’ (roepnaam alfa). Een groot deel van Chmara’s carrière en verdiensten zijn staatsgeheim. Hij was hoofd van de speciale eenheid van de veiligheidsdienst SBOe waar ‘Operatie spinnenweb’ vandaan kwam, een spectaculaire droneaanval op strategische bommenwerpers. In 2022 nam hij als commandant van frontlinie-troepen deel aan de bevrijding van Kyiv en aan gevechten in Donetsk en Loehansk in het oosten.
In Oekraïne twijfelen weinig mensen eraan of Chmara de taak van minister wel aan kan. Meer dan driehonderd parlementsleden stemden voor zijn aanstelling. Er is nog wel een hindernis: Chmara is majoor-generaal en de ministerrol is voorbehouden aan een burger. Nog onduidelijk is hoe dit wordt opgelost.
„We moeten fundamentele vragen stellen”, stelde Fedorov in de video, waarin hij onder meer te zien is terwijl hij de hand schudt met de toenmalige Nederlandse minister van Defensie Ruben Brekelmans. „Hoe kan de staat opereren als de oorlog jarenlang voortduurt?” vraagt Federov in zijn speech. „Geven we Rusland dan effectief de macht om te dicteren wanneer Oekraïners opnieuw mogen stemmen? […] Democratie mag niet gegijzeld worden door Rusland. Wij vechten om een vrije Europese staat te blijven.”
Zonder oorlog had Oekraïne al in 2024 presidents- en parlementsverkiezingen hebben moeten organiseren. De wet verbiedt verkiezingen in oorlogstijd. Maar dat is verre van het enige bezwaar ertegen: met zo’n 4 tot 6 miljoen Oekraïners in bezet gebied en in Rusland, nog eens 4 miljoen over de grens in Europa en tot 1 miljoen militairen en vrijwilligers aan het front, is het organiseren van de stembusgang een enorme logistieke uitdaging.
In Oekraïne kan op weinig plekken de veiligheid tijdens Russische aanvallen gegarandeerd worden. Digitaal stemmen is een veel gehoorde oplossing, maar daarbij rijzen vragen over het stemgeheim, verifieerbaarheid van het resultaat en de toegankelijkheid voor mensen zonder smartphones.
In een vrije democratie moet iedereen zich in principe verkiesbaar kunnen stellen – wat voor militairen aan het front praktisch gezien niet zomaar mogelijk is. Daarnaast zal Rusland, dat zich ten doel heeft gesteld om Oekraïne te verwoesten, de kans grijpen om de verkiezingen te beïnvloeden, delegitimeren en saboteren. De Russische president Vladimir Poetin roept dan ook al jaren op tot verkiezingen in Oekraïne.
„Complex betekent niet onmogelijk”, stelt Fedorov over de problemen die gepaard gaan met spoedige verkiezingen.
Vooralsnog krijgt Fedorov weinig bijval. Zelfs een medestander als de populaire politiek commentator Serhi Sternenko feliciteert in een bericht de nieuwe minister en biedt hem zijn diensten aan. Oppositieparlementariër Kira Roedik is ook kritisch: „Met alle respect voor Mychajlo Fedorov, de grondwet is niet veranderd door zijn ontslag. Het is fout om op te roepen het land te verscheuren om iemands politieke ambities te dienen.”
Marjana Bezjoela – een controversiële parlementariër die Zelensky’s fractie in de zomer van 2024 verliet en er deze week in terugkeerde – demonstreerde mee voor Fedorovs terugkeer. Nu schrijft ze verrast te zijn voor de roep om verkiezingen. „Een actief politiek proces is vanwege de oorlog zeer gevaarlijk”, schrijft ze op Facebook.
Het Kyiv Internationaal Sociologie-instituut houdt regelmatig opiniepeilingen over de bereidheid tot verkiezingen voorafgaand aan een vredesovereenkomst. Slechts 15 procent van de respondenten sprak zich in juli uit voor onmiddellijke verkiezingen – weliswaar een toename van de 10 tot 12 procent waar de peiling het afgelopen jaar tussen schommelde. President Zelensky heeft nog altijd het vertrouwen van 55 procent van de bevolking.
Tegelijk steunt meer dan de helft van de ondervraagden de protesten tegen het ontslag van Fedorov, de moderniserende minister is immens populair. En zouden er nu verkiezingen worden gehouden tussen Zelensky, opperbevelhebber Zaloezjny, ex-minister Fedorov en stafchef Kyrylo Boedanov, dan zou Zelensky weliswaar de eerste ronde winnen, maar in een tweede ronde verliezen van ieder van hen, omdat de tegenstemmen zich dan verenigen en het verlangen naar een nieuw gezicht groot is.
De Oekraïense democratie bevindt zich in een zeer ongemakkelijke positie sinds het uitbreken van de oorlog in 2022. Zelensky’s partij Dienaar van het Volk heeft een meerderheid van de 450 zetels in de Verhovna Rada, wat hem op papier veel macht geeft. In praktijk is het de partij minder monolithisch dan ze lijkt. Dienaar van het Volk was in 2019 een nieuwe partij, bestaand uit een samengeraapte selectie mensen, veelal zonder politieke ervaring. Afgelopen jaren zijn binnen de partij verschillende facties ontstaan en stapten een aantal parlementsleden op. Uiteindelijk stemt de meerderheid wel grotendeels voor Zelensky’s beleid.
Op de achtergrond wordt hard gewerkt aan wetgeving voor wat de moeilijkste verkiezingen in de Oekraïense geschiedenis zullen zijn, wanneer ze ook worden gehouden. „Ik ben het ermee eens dat de Russen niet zouden mogen bepalen wanneer wij verkiezingen houden. Als ze dat wel konden, waren die er allang geweest”, schrijft Olha Ajvazovska van verkiezingsdenktank Opora.
Die organisatie werkt met een parlementaire commissie aan de regelingen voor na-oorlogse verkiezingen. „De wetgeving is voor 65 procent gereed”, schrijft Ajvazovska. Ze wijst erop dat Fedorov er als minister niets aan heeft gedaan om de regelgeving te bespoedigen. „Toen we vertegenwoordigers van Mychajlo Fedorov uitnodigden voor een dialoog over het kiesrecht van militairen, kregen we stilzwijgende weigering, omdat het geen prioriteit had.”
Verkiezingen en de daarbij horende politieke competitie tijdens de oorlog zouden desastreus kunnen aflopen voor Oekraïne. Het beperken van die competitie zou de geloofwaardigheid van verkiezingen teniet doen. Ajvazovska besluit: „Verkiezingen tijdens een oorlog zullen niet volledig democratisch kunnen verlopen en daar zouden we een hoge prijs voor betalen.”