is cultuurhistoricus en Europa-expert.
We leven in schizofrene tijden. We zijn in ons persoonlijk leven gelukkig en tevreden, maar bevinden ons in een wereld die de verkeerde kant op beweegt. Dat is de menselijke conditie van dit moment. Ons persoonlijk privéhumeur botst met ons maatschappelijk humeur. Vermoedelijk zijn we nog nooit zo rijk en vrij geweest als nu, maar gaan we gebukt onder onbehagen en toekomstonzekerheid. We leven in een spagaat van overvloed en onmacht.
De gemiddelde Nederlander heeft het nog nooit zo goed gehad. Die rijdt momenteel met hele dure campers Europa door, hopt van het ene huisje naar het andere en rijgt vliegvakanties aan elkaar. Nog steeds worden de auto’s groter en brutaler in de publieke ruimte die ze opeisen.
De gemiddelde Nederlander heeft meer spullen in huis dan zijn voorouders ooit gehad hebben. Vanuit de luie leunstoel koopt hij of zij via Bol.com, Amazon en Temu de hele huisraad bij elkaar. Veel overbodige meuk.
Je moet wel heel weinig historisch besef hebben om niet te kunnen zien in wat voor enorm voorspoedige samenleving we leven en welke ongekende materiële vooruitgang er is geboekt. De levensomstandigheden en levenskansen van veruit de meeste mensen zijn historisch uniek.
Maar daar staat iets tegenover. De tijdgeest bevat veel zuur en narigheid. Geopolitiek waait er een gure wind. Er is de terugkeer van oorlog. In Oekraïne, Afrika en het Midden-Oosten. Er is de terugkeer van de macht van de sterkste, met autocratische successen ten koste van de democratie. Er is sprake van een relatief verval van het Westen, ook al omdat wat we het Westen noemden wordt aangevoerd door een onberekenbare en schaamteloze Amerikaanse president.
Maar ook binnenlands staan de politieke en sociale stabiliteit onder druk. Bij alle welvaart en voorspoed, is er onderhuids sprake van een ondergangsstemming. Het ene deel van Nederland denkt dat de wereld ten onder dreigt te gaan door klimaatverandering en door de hernieuwde opmars van het fascisme. Het andere deel denkt dat aanhoudende migratie, in combinatie met woke identiteitsobsessies, Nederland en Europa onherstelbaar zal ontwrichten. Naast klimaatpessimisme en migratiepessimisme is er nog AI-pessimisme. Een onbestemde toekomstangst over wat de gevolgen zullen zijn van kunstmatige intelligentie en big tech op mens en samenleving. Waaraan optimisme te ontlenen?
Recent onderzoek van trainingsinstituut De Baak laat zien dat de ‘toestand in de wereld’ een enorme impact heeft op de mindset en ambitie van vooral jonge werknemers. Geopolitieke spanningen, economische onzekerheid en maatschappelijke onrust nemen zij, zo gezegd, mee naar de werkvloer. ‘Eén op de drie werknemers geeft aan minder ambitieus te zijn om te voorkomen dat zij in een burn-out terecht komen, omdat de stress te veel is in combinatie met de meer onzekere wereld.’
In het onderzoek geeft de helft van de werknemers aan meer behoefte te hebben aan rust en stabiliteit, een meerderheid verkiest minder druk boven nieuwe uitdagingen. Veel werknemers zeggen voorzichtiger te zijn in het zetten van carrièrestappen vanwege de maatschappelijke onzekerheid. Een derde van de werknemers zegt het eigen ambitieniveau bewust te hebben verlaagd om overprikkeling of een burn-out te voorkomen.
Het De Baak-onderzoek laat een zorgelijk beeld van onzekerheid en verlamming zien. Samenlevingsstress wordt persoonlijke stress. En dat vertaalt zich in afnemende ambitie, durf en ondernemerschap in het werk. Het slechte maatschappelijke humeur dreigt de levenslust aan te tasten. Dat speelt ook bij de dramatische afname van geboorten. Het geboortecijfer is op een historisch dieptepunt. Ook dat wordt wel toegeschreven aan toenemende onzekerheid van jongvolwassenen.
Hoe deze collectieve verlamming te keren? Hoe een nieuw toekomstoptimisme te ontketenen, een gevoel van toekomstzekerheid? Dat is cruciaal voor het bestrijden van maatschappelijke onrust en verdeeldheid.
Het ontbreekt aan inspirerende toekomstprojecten die de samenleving bij elkaar brengen. Van de politiek gaat te weinig uit. Die wordt geplaagd door de uiterst complexe fragmentatie van het naoorlogs partijenbestel, waar men het beste van probeert te maken. Maar er gaat weinig gezag, laat staan toekomst-elan uit van een minderheidskabinet dat met zichzelf en de oppositie in de clinch ligt. Wie gelooft nog het ooit levenslustige motto van Rob Jetten: ‘Het kan wél’?
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Source: Volkskrant