Wie bureaucratie wil afschaffen moet ook rekening houden met de culturele en mentale aspecten. Want elke vereenvoudiging of afschaffing van regels heeft impact op mensen of bedrijven, meestal negatief. Juist daarom is het zo lastig om tot minder regels te komen.
We moeten minder regels hebben: Kustaw Bessems doet in zijn column een duit in het zakje, samen met andere deskundigen. Een verhaal van intenties dat inmiddels een baard heeft, maar door menigeen wordt ondersteund.
Een ambitie die al decennia in partijprogramma’s en regeerakkoorden figureert. Waarover concrete beloftes worden gedaan – die eigenlijk nooit worden nagekomen. En het weinige dat vereenvoudigd of geschrapt wordt, wordt dikwijls meer dan gecompenseerd door nieuwe regels. Waarom?
Over de auteur
Michiel Buitelaar is wiskundige, historicus en bestuurder.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wat Bessems – met vele andere, verstandige mensen – voorstelt klopt, maar slaat iets over. Zo blijkt al jaren. Al die regels bij elkaar zijn, zo over de dikke duim, bij vrijwel niemand populair. Iedereen loopt er af en toe tegenaan, ergert zich eraan of verliest er tijd of geld aan. Of is jaloers: waarom zij wel, en ik niet? De maatschappij verliest er geld aan: uitvoering en toezicht op regels is werk, voor ambtenaren (die in aantal blijven toenemen) en – minder zichtbaar – in de private sector.
Bedrijven maken aanzienlijke kosten voor compliance op het gebied van milieu, fraudebestrijding, inclusiviteit en meer. Het is een breed cultureel fenomeen, vooral in West-Europa. De oplossingsrichtingen die in discussies domineren zijn technisch-bestuurlijk: dat miskent de aard van de problematiek. Immers, die regels zijn een afspiegeling van een mentaliteit, van onze cultuur. Regels verschaffen zekerheid, of in elk geval gepercipieerde zekerheid. Ze bieden voorspelbaarheid, vastigheid, houvast.
En onze regels ‘verdichten’ vanzelf: bij een nieuw probleem, of bij verbijzondering van een bestaand probleem creëren we als reflex een nieuwe regel. Denk aan femicide, de herkomst van gelden, mobiele telefoons op school, sissende mannen op straat, code geel/code rood, voedselveiligheid enzovoort. Voor elk probleem een regel. De fiscus is een treffend, overtreffend voorbeeld: een woud van regels gericht op doelgroepen en situaties, steeds fijnmaziger.
En als regels er eenmaal zijn: wie laat zich dan zijn toeslagen of aftrekposten afnemen? Welke politicus of bestuurder durft ze te schrappen? Elke vereenvoudiging of afschaffing van een regel heeft impact op mensen of bedrijven, meestal negatief. Elke ingreep doet pijn, vergroot een risico en veroorzaakt weerstand, zelfs openlijk verzet: ook van mensen die minder regels willen. Dit gedrag is een variant op nimby oftewel not in my backyard: ik wil iets, maar het mag mij (of mijn kiezers) geen pijn doen.
Daar zit de hobbel: vereenvoudiging doet pijn, want ergens verliest iemand zekerheid of geld. Een politicus die het mes zet in regels, snijdt in zijn achterban, die hij ‘berooft’. Bovendien kost vereenvoudiging banen: minder toezicht, minder handhaving. Dus als puntje bij paaltje komt, zijn de ‘bewakers’ niet vóór schrappen. Die gaan risico’s en verliezen publiekelijk uitleggen. Voor fiscale, maar ook voor andere regels geldt: schrappen doet pijn – wie durft dat te verdedigen?
In een risicomijdende cultuur, waarin een vorm van consensus praktisch nodig is en de (soms agressieve) prikkelbaarheid van groepen zich laat gelden, is het nemen van pijnlijke maatregelen ontzettend lastig. Er is altijd iemand de klos, in werkelijkheid of in de perceptie. De drempel om te vereenvoudigen is navenant hoog, zeker in een democratisch, politiek gefragmenteerd landschap. Men wil het niet, de politiek durft het niet. Dat maakt een technische visie op vereenvoudiging onvolledig.
Het echte vraagstuk zit in de cultuur, in de mentaliteit: hoe krijgt men groepen mensen zo ver iets in te leveren? Of sámen in te leveren? Hoe is mentale en politieke bereidheid te organiseren en te propageren? Dat perspectief komt nauwelijks aan bod in de beschouwingen, wat technische discussies over vereenvoudiging een tikje kansarm maakt.
Mij lijkt vereenvoudiging onwaarschijnlijk als de mentale en culturele hobbel blijft zoals die is: we willen geen pijn, geen risico, en politici draaien eromheen. Dus krijgt de maatschappij de regelbrij die zij blijkbaar ‘wil’. Of misschien: verdient?
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant