Nachtelijke stilte wordt steeds zeldzamer en dus verzint de industrie van alles om geluid te weren. Niet dat je er veel aan hebt.
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Het is om meerdere redenen fijn dat de zomer bijna voorbij is. Het hete weer, de vernietigende natuurbranden, het ongevraagde uitzicht op lillende lichaamsdelen, dat gezever over B&B vol liefde door mensen van wie je dacht dat ze je vrienden waren. Maar het einde van de zomer is ook fijn omdat het nachtelijk lawaai weer wat zal afnemen. Gebral, verkeer, het treiterige gezoem van de zoveelste mug: al die dingen die het een mens dat vredig wil slapen zo moeilijk kunnen maken.
De nachtelijke slaap is de keizerin van de rust. Een goede nachtrust hoeft echt geen acht uur aan één stuk door te duren en zo nu en dan wakker worden is volkomen normaal; maar het is wel vervelend als dat wakker worden wordt veroorzaakt door onverwachte herrie.
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
Al heel lang verzinnen mensen manieren om lawaai buiten te sluiten. Odysseus stopte bijenwas in de oren van zijn bemanning, zodat ze de even verleidelijke als moordzuchtige Sirenen niet zouden horen; de Romeinen en dorpsgenoten van Asterix probeerden zich met peterselie te beschermen tegen het gruwelijke gezang van de bard Assurancetourix.
Maar de echte oordopjesindustrie kwam pas begin 20ste eeuw op gang. Het was het commerciële antwoord op een nieuwe behoefte, namelijk aan nachtelijke stilte, die vanaf de 19de eeuw dankzij de industrialisering steeds zeldzamer werd.
Op 7 februari 1904 schreef de dichter Carel Steven Adama van Scheltema in een brief aan de wiskundige Bertus Brouwer dat hij in het Handelsblad had gelezen dat je je ‘ooren doof kan maken met ballen gesmolten gele was’. Dat smelten moest hij zelf doen, ‘de juffrouw’ bracht hem daartoe een ‘kop met heet water’. In 1907 richtte de Duitse apotheker Maximilian Negwer een fabriek in oordopjes op die hij de merknaam Ohropax meegaf. Ohr betekent oor, pax is het Latijnse woord voor vrede.
Een beroemdere herriehater was de Franse schrijver Marcel Proust (1871-1922), die de muren van de slaapkamer aan de Parijse boulevard Haussmann, waar hij ’s nachts in bed aan zijn À la recherche du temps perdu zat te schrijven, liet bekleden met kurk. Oude foto’s en filmbeelden geven een goede indruk van de verkeersdrukte in de tijd dat Proust daar woonde, schrijft Ieme van der Poel in De tijdmachine van Marcel Proust: er waren straatventers met handkarren, paard-en-wagens, maar ook al een ‘fors aantal automobielen’, en alles riep, stampte, belde en toeterde.
Op aanraden van een vriendin propte Proust tevens Boules Quies in zijn oren, het Franse antwoord op het Duitse Ohropax (Quies is Latijn voor rust), die hij er vervolgens niet meer uitkreeg. Beide merken bestaan nog altijd (de Franse zijn kleiner en fijner). Maar oordoppen houden geluid niet tegen, zoals iedereen weet die weleens naast een meedogenloze snurker heeft gelegen. Hooguit halen ze de scherpe kantjes er wat van af.
Uit onderzoek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) blijkt dat bij het verstoren van de slaap door omgevingslawaai niet alleen het niveau van het geluid een rol speelt, maar ook het karakter ervan, zegt slaaponderzoeker Merijn van de Laar. ‘Plotselinge veranderingen zijn eerder in staat een ontwaking uit te lokken dan een heel constant geluid.’
Dat wil niet zeggen dat je je toevlucht moet nemen tot de populaire ‘white noise’, een geluidsbrij die is samengesteld uit alle geluidsfrequenties die een mens kan horen, of tot de als rustgevend aangeprezen natuurgeluiden die via apps worden aangeboden.
Van de Laar: ‘Ik bereid momenteel een theatertour voor over slaap waarin ik mensen onder meer zal waarschuwen voor de risico’s van white noise. Het bewijs dat white noise de slaap verbetert, is helemaal niet zo overtuigend als wel wordt beweerd. Voor ons als slaapwetenschappers is het in elk geval onvoldoende om white noise als slaapbevorderende interventie aan te bevelen. En het is ook niet per definitie onschuldig: zoals bij ieder continu geluid kan langdurige blootstelling op een te hoog volume het gehoor belasten.’
Je mag aannemen dat in de grotten waarin mensen vroeger gezellig bij elkaar sliepen ook al werd gesnurkt en dat er muggen rondzoemden. Van de Laar, tevens auteur van Slapen als een oermens (2025): ‘Over de precieze geluidsomstandigheden in de oertijd weten we weinig. Maar in moderne steden worden we waarschijnlijk vaker blootgesteld aan langdurig en mechanisch omgevingsgeluid.’
En die muggen? ‘Uit archeologische vondsten weten we dat onze voorouders vermoedelijk gebruik maakten van insectenwerende middelen in de vorm van planten.’
Voor een goede slaap hoeft het heus niet voortdurend doodstil te zijn, zegt Van de Laar. ‘Tijdens de slaap blijft het brein geluid verwerken. Op een EEG zijn zogeheten K-complexen en slaapspoelen zichtbaar, patronen van hersenactiviteit die mede lijken te helpen de slaap te stabiliseren, zodat niet ieder geluid tot volledig ontwaken leidt.’
Hoeveel geluid iemand kan hebben, is ook afhankelijk van de fase van de slaap. ‘In het begin van de nacht heb je relatief gezien meer diepe slaap, en uit diepe slaap zijn mensen gemiddeld moeilijker te wekken dan uit lichte slaap. Tijdens de remslaap varieert de gevoeligheid sterker.’
Vooral hard, betekenisvol en onvoorspelbaar geluid kan de slaap verstoren, aldus Van de Laar: een kind dat begint te huilen, verkeerslawaai, geschreeuw op straat. ‘Een hard snurkende partner is ook een probleem, maar dat kun je oplossen door apart te gaan slapen. Tegen die andere geluiden valt helaas weinig anders te doen dan proberen ze een beetje te dempen.’
Met ouderwetse oordopjes? ‘Ja. Er wordt ook op dat vlak van alles ontwikkeld, maar er is weinig goed vergelijkend onderzoek waaruit blijkt dat die nieuwe of slimme oordoppen de slaap beter beschermen dan goed passende conventionele oordoppen.’
En anders lekker verhuizen naar het platteland.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant