Geen onderwerp ligt zo gevoelig in Oekraïne als de mobilisatie voor het leger. Maar duidelijk is: die moet efficiënter. Video’s van gewelddadige aanhoudingen gaan rond, twee miljoen mannen worden gezocht wegens ontwijking en het aantal deserteurs is groot.
is buitenlandredacteur en voormalig correspondent in Moskou van de Volkskrant. Hij doet verslag van de Russische oorlog tegen Oekraïne.
Het begon als een alledaagse mobilisatie in Kyiv. De 43-jarige Roman Sopin ging de metro nietsvermoedend in als makelaar, op weg naar een klant, werd binnen aangehouden door twee rekruteringsagenten van het leger, en kwam de metro uit als aanstaand militair, op weg naar het front.
Maar Roman Sopin zou het front nooit bereiken. Een dag na zijn aanhouding lag hij met een gespleten schedel op de operatietafel van een ziekenhuis. Hij was ‘gevallen’ in het rekruteringscentrum, zei een medewerker van het centrum over de telefoon tegen Sopins moeder. ‘Een epileptische aanval’, noteerde een politieagent in een verslag over Sopins dood.
Tien maanden later voert zijn moeder een juridische strijd om de waarheid boven tafel te krijgen over de dood van haar zoon. ‘Hij had helemaal geen epilepsie’, zegt Larysa Sopina in een park naast haar flat in Kyiv. ‘In het medische rapport staat juist dat mijn zoon is overleden door een klap met een hard voorwerp.’
Sopins dood behoort tot een snel oplopend aantal incidenten bij de Oekraïense mobilisatie, de gedwongen rekrutering van mannen tussen 25 tot 60 jaar om het land te verdedigen tegen het Russische invasieleger. De Oekraïense ombudsman Dmytro Loebinets stelt in het afgelopen jaar zesduizend klachten te hebben ontvangen over overtredingen bij de mobilisatie, terwijl dat er in 2022 slechts achttien waren. Dit jaar komen er nog meer klachten binnen.
De militaire rekruteringsdienst wordt beschuldigd van het gebruik van geweld, het eisen van steekpenningen en het oppakken van mannen die uitgezonderd zijn van de mobilisatie, zoals mensen met medische aandoeningen. Video’s van gewelddadige aanhoudingen gaan rond op sociale media. De reputatie van de rekruteringsagenten kreeg deze zomer nog een knauw, toen bleek dat agenten in de stad Oezjhorod burgers wekenlang onrechtmatig vasthielden in een gymzaal en ze vastbonden aan rekken.
‘Het gaat niet meer om individuele gevallen, het wordt systematisch’, zegt advocaat Alina Sydor, die gespecialiseerd is in mobilisatieregels. Ze stelt dat agenten de rechten van mannen steeds vaker aan hun laars lappen bij rekruteringen. ‘Het lijken wel kidnappingen’, zegt ze. De rekruteringsdienst laat haar nog zelden toe tot haar cliënten. Sydor: ‘Het probleem is dat de rekruteringsagenten ongecontroleerde macht hebben.’
Het gedrag van de dienst ondermijnt de landsverdediging, zeggen critici. ‘Als mijn zoon gesneuveld was aan het front, zou dat pijnlijk zijn geweest, maar dan wist ik tenminste waarom hij was gestorven’, zegt Sopina, die de mobilisatie noodzakelijk acht. ‘We weten allemaal wie de vijand is: Poetin, Rusland. Het zou niet zo moeten zijn dat er ook een interne vijand is.’
Maar de onvrede over gedragingen van de rekruteringsagenten is slechts één kant van een groter en complexer probleem: een tekort aan militairen om het land overeind te houden tegen het grotere Russische leger.
Een andere kant van het probleem: mannen die massaal oproepbrieven van het leger negeren, zich verstoppen voor rekruteringsagenten en soms zelf geweld gebruiken als ze worden staande gehouden. In de eerste vier maanden van dit jaar werden zeker 118 rekruteringsagenten aangevallen. Een van hen werd doodgestoken.
Er is geen onderwerp in Oekraïne dat zo ingrijpend en tegelijkertijd zo gevoelig is als de mobilisatie. Oekraïners praten er niet graag over. Het leger ook niet. De legerleiding en de politie, die de rekruteringsagenten begeleidt op straat, weigerden verzoeken van de Volkskrant om verslag te doen van een patrouille door rekruteringsagenten.
Maar alle partijen weten: de mobilisatie moet efficiënter. Begin dit jaar confronteerde toenmalig minister van Defensie Mychajlo Fedorov de bevolking met twee pijnlijke statistieken. Twee miljoen Oekraïners worden gezocht wegens het ontwijken van de mobilisatie, van wie een deel illegaal naar het buitenland is gevlucht. Tegelijkertijd zijn 200 duizend militairen afwezig zonder verlof – een misdrijf waar 5 tot 10 jaar celstraf op staat.
Het tekort aan militairen stamt uit 2023, toen de massale toestroom van gemotiveerde vrijwilligers terugliep. Een mislukt tegenoffensief en een gebrek aan toewijding van Europa en de Verenigde Staten verbrijzelden het geloof in de verdrijving van het Russische leger. Een oorlogseinde raakte uit zicht. Mobilisatie kwam door het gebrek aan een afzwaaidatum bekend te staan als een enkele reis. Uitputting en twijfels over de competentie van bevelhebbers leidden tot vluchtende militairen.
Ondanks het tekort houdt het Oekraïense leger al vierenhalf jaar stand tegen het grotere Russische leger. Daarmee heeft het alle verwachtingen in het buitenland overtroffen. Maar nu neemt de druk toe om opnieuw op eigen kracht een hervormingsslag te slaan.
Het afgematte Russische invasieleger krijgt binnenkort versterking, waarschuwt de Oekraïense president Volodymyr Zelensky. Hij zei vorige week dat het Kremlin een nieuwe mobilisatiegolf plant na de Russische parlementsverkiezingen in september. Volgens Zelensky, die zich baseert op zijn inlichtingendienst, gaat president Vladimir Poetin nog dit jaar ‘enkele honderdduizenden Russen’ mobiliseren. Ook waarschuwt Zelensky dat Rusland versterking krijgt van tienduizenden Noord-Koreaanse militairen.
Oekraïense militairen komen nu al handen tekort. ‘De jongens zijn uitgeput’, zegt ‘Zwarte’, de bijnaam van een artilleriebevelhebber van de 67de brigade, tijdens een schaars bezoek aan zijn gezin in Kyiv. Zijn houwitzer wordt door vier mensen bemand, terwijl er zes nodig zijn.
Hij vindt het moeilijk om in Kyiv te zien dat er nog altijd mannen op terrassen zitten die met andere zaken bezig lijken dan de landsverdediging. Hij gaat met zijn gezin naar een rustige plek buiten de hoofdstad. ‘Ik wil zo snel mogelijk ontsnappen uit de Kyiv-bubbel. Ik wil het allemaal niet zien.’
Veel geharde militairen halen hun schouders op over de reeks incidenten bij de mobilisatie van burgers. ‘Het is maar een klein probleem’, zegt Roman, een veteraan van de 95ste brigade die vier jaar aan het front zat als verkenner. Toen zijn broer dit jaar sneuvelde, maakte hij gebruik van de optie om naar huis te gaan. Nu runt hij een organisatie om militairen, veteranen en hun familieleden te steunen.
Andere landgenoten mijdt hij. ‘Wij praten niet met kerels die de afgelopen vijf jaar in hun appartement hebben gezeten’, zegt Roman. Hij koestert afgrijzen over twee buren die een begrafenis oversloegen uit angst om te worden aangehouden door rekrutingsagenten.
Elke minister van Defensie erkent dat de mobilisatie hervorming nodig heeft. Mychajlo Fedorov, de vierde defensieminister sinds de invasie, was ermee bezig. Hij kondigde contracten aan met betere voorwaarden en een vastgestelde termijn, gevolgd door een tijdelijke vrijstelling van de mobilisatie. Maar zijn hervormingen waren nog niet voltooid toen vorige maand ook hij door Zelensky werd ontslagen, na een conflict met de eveneens ontslagen legerleider Oleksandr Syrsky.
Nu ligt de druk op de schouders van de nieuwe defensieminister, Jevhen Chmara, en de nieuwe legerleider Mychajlo Drapaty. Van hen wordt niet alleen een mobilisatiehervorming in oorlogstijd verlangd, maar ook een afrekening met de restanten van een Sovjet-mentaliteit onder bevelhebbers. Alleen dan gaat het aantal vluchtende militairen omlaag, stellen critici.
Dat zeggen de deserteurs zelf ook. Een van de 200 duizend Oekraïense deserteurs is de 29-jarige Roman, die net als andere militairen om veiligheidsredenen niet met achternaam in de krant wil. Hij vocht twee jaar als infanteriesoldaat in de voorste linies, maar voelde zich respectloos behandeld door zijn bevelhebbers. ‘Mijn knieën waren naar de klote, maar ze zeiden dat ik deed alsof.’ Toen hij zag dat strijdmakkers klappen kregen van bevelhebbers, nam hij de benen. ‘Ik dacht: dit is niets voor mij.’
Voor de 49-jarige Andri was de maat al sneller vol. De manager van een beveiligingsbedrijf werd in april gemobiliseerd, ondanks een hernia en hartproblemen. Toen hij tijdens een militaire training liet weten pijn te hebben, werd hij naar eigen zeggen genegeerd. Voordat hij het front bereikte, maakte Andri zich uit te voeten.
Nog exemplarischer voor het hoge aantal deserteurs is de ervaring van infanteriesoldaat Oleksi, die al vier jaar aan het front zat. In zijn borstkas hebben granaatscherven gezeten, op zijn gezicht pronken tatoeages van de Oekraïense drietand, een AK-47 en de Italiaanse woorden vivi, lotta, ama (leef, vecht, heb lief).
De geharde militair vluchtte al twee keer. De eerste keer omdat zijn bevelhebbers hem en zijn makkers op een in hun ogen kansloze aanvalsmissie stuurden, de tweede keer omdat hij werd uitgekafferd en mishandeld. Hij zegt: ‘Ik was 200 procent efficiënt als militair en alsnog gebruikten ze geweld tegen me.’
Twijfelachtige competenties en misdragingen van commandanten verklaren een deel van de deserties. Sommige brigades zijn berucht om missies met zware verliezen en de brute behandeling van militairen.
Onlangs stelden de Oekraïense autoriteiten een onderzoek in naar aanleiding van journalistieke onthullingen door nieuwssite Babel over martelingen, zelfmoorden en 26 verdachte sterfgevallen tijdens trainingen bij het 425ste Aanvalsregiment, beter bekend als het ‘Syrsky-regiment’, naar de ontslagen legerbevelhebber die het regiment oprichtte. Nabestaanden verklaarden dat lichamen tekenen van mishandeling vertoonden. Een militair zei negen zelfmoorden te hebben gezien en zelf achter een rijdende terreinwagen te zijn gebonden.
De drie deserteurs die de Volkskrant sprak – Roman, Andri en Oleksi – staan te wachten bij een aanmeldcentrum van een legereenheid die ze wél vertrouwen. In het centrum – een donkere, betonnen hal – staan houten tafels met computers die bemand worden door bebaarde militairen. Aan de muur hangt de slogan: ‘Schrijf je naam in de geschiedenis.’
Het Derde Legerkorps is een van de populairste onderdelen van het Oekraïense leger en heeft een eigen hr-afdeling met een vacaturedienst. Het ‘Derde’ krijgt zoveel aanmeldingen dat het nauwelijks afhankelijk is van de mobilisatie. Slechts 20 procent van de nieuwe rekruten zijn gemobiliseerden, buitenlandse vrijwilligers en gedetineerden die hun straf afkopen door het leger in te gaan. Alle anderen zijn Oekraïners die zich vrijwillig aanmelden.
Het ‘Derde’ bewijst samen met andere gerespecteerde legeronderdelen dat Oekraïners nog steeds bereid zijn om de strijdkrachten in te gaan, zolang ze vertrouwen hebben in de omgeving waarin ze terechtkomen. Populair zijn brigades met een eigen militaire opleiding, humane bevelhebbers en ondersteuning voor gewonden en familieleden. Brigades trekken ook aanmeldingen door rekruten te laten solliciteren op functies waarvoor ze een voorkeur hebben.
‘Ik ken het ‘Derde’ als een geharde, gedisciplineerde eenheid die goed omgaat met zijn eigen personeel’, zegt Oleksi, de gevluchte militair met tatoeages op zijn gezicht. ‘En ze zijn goed in pr.’
Het Derde Legerkorps dankt zijn reputatie deels aan eigen marketing. Geen eenheid is er zo mee bezig als het ‘Derde’. Het heeft tientallen designers, cameramensen en pr-deskundigen in dienst. Hun YouTube-kanaal, met beelden van gevechten, muziekclips van eigen artiesten en interviews met bevelhebbers, trekt miljoenen kijkers. Hun billboards hangen door heel Oekraïne.
Wervingsteksten sluiten aan bij de stemming in het land. De campagne in de zomer van 2023 had de slogan ‘doe mee aan de beslissende slag’. Het tegenoffensief mislukte, de teksten werden aangepast. Een campagne in de winter van 2024, toen Rusland het Oekraïense energienet bombardeerde, beeldde Russen af als zombies. ‘We speelden in op de perceptie van Russen in onze samenleving als onmenselijke folteraars’, zegt Anna Kostjoetsjenko, lid van het pr-team van het Derde Legerkorps.
Er volgde een campagne met modellen, waarin schaars geklede vrouwen worden gered door mannelijke militairen, en een campagne waarin Oekraïners wordt voorgespiegeld dat ze zichzelf zullen vinden bij het Derde. ‘De boodschap: word een betere versie van jezelf’, zegt Kostjoetsjenko. De huidige campagne draait om onoverwinnelijkheid.
De boodschappen slaan aan. Het ‘Derde’ is dankzij eigen rekrutering uitgegroeid tot een van de grootste legeronderdelen. Desalniettemin beslaat het korps maar een fractie van de gehele strijdkrachten.
De meeste brigades leunen op de mobilisatie. Gedwongen rekrutering blijft nodig, zei Zelensky’s stafchef Kyrylo Boedanov dit voorjaar. ‘We voeren de meest verschrikkelijke, grootschalige, totale oorlog. Een oorlog waaraan miljoenen mensen deelnemen. Er is geen andere weg. Anders zal het land simpelweg ten onder gaan.’
Boedanov zei dat ‘excessen’ bij de mobilisatie ‘op alle mogelijke manieren’ moeten worden aangepakt. De nieuwe legerleiding ging vorige week om tafel met de Oekraïense ombudsman om de mobilisatie te verbeteren. Een ding is zeker: dat gaat tijd kosten.
En dus blijft dit voorlopig de dagelijkse werkelijkheid: midden in Kyiv staat een jonge vrouw op straat te huilen. Oleksandra heeft net telefoon gekregen van haar moeder met het bericht dat haar vader is aangehouden door rekruteringsagenten. Tijdens een vakantie in het Karpatengebergte is hij uit de auto gehaald bij een checkpoint.
‘Hij is 57 jaar’, zegt Oleksandra met trillende lippen. De tranen biggelen over haar wangen. Ze kijkt de verslaggevers van de Volkskrant smekend aan. ‘Zegt u mij alstublieft: gaan ze mijn vader wel goed behandelen?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant