Het boek met dertig vrijwel onbekende tekeningen van schilder Rombout van Uylenburgh is volstrekt uniek in Nederland.
schrijft voor de Volkskrant over kunst, cultuur en moderne mores.
Soms lijkt het of alles over het verleden wel bekend is bij musea en kenners. Dat dat niet klopt, wordt duidelijk bij de presentatie in het Rijksmuseum in Amsterdam van een zeldzaam 17de-eeuws boek met tekeningen van een nauwelijks bekende kunstenaar. Vrijwel niemand zal opveren van de naam Rombout Uylenburgh, en het vroeg-17de-eeuwse boek zelf is ook nog een mysterie. Een mooi bewijs dat kunstgeschiedenis een levend vak is.
Een grote, dikke, in leer gebonden band met honderd bladen, waarvan de helft geheel blauw is geschilderd als ondergrond voor de tekeningen, met dertig tekeningen die maar heel spaarzaam blootgesteld zijn aan daglicht – en die dus magnifiek bewaard zijn. Waar het boek voor bedoeld was, geen idee, zegt conservator Eric Boot; dat is nou een van de vragen die hij graag nog zou beantwoorden. Een portfolio voor de klanten van de kunstenaar? Een verzamelaarsboek, gemaakt in opdracht van een koopman? Of gewoon een soort 17de-eeuwse Moleskine om in te oefenen?
Dat laatste is onwaarschijnlijk, want de paginagrote tekeningen van Rombout Uylenburgh in het boek zijn zo gedetailleerd dat je niet kunt spreken van schetsen. ‘Het zijn op zichzelf staande kunstwerken’, zegt Boot. ‘Er zitten ook geen correcties in de voorstellingen.’ De kunstenaar wist wat hij deed.
De museumbezoeker mag nu meekijken. Het boek werd afgelopen jaar geschonken door de familie Van Eeghen (ja, die van de straat langs het Vondelpark), die het ruim driehonderd jaar in bezit had. Het is al die tijd dus in privébezit geweest, weinig geopend, nauwelijks onderzocht en slechts één keer aan publiek getoond, in 1935. ‘Er zijn internationaal een paar boeken met uitgewerkte tekeningen bekend, zoals twee boeken van Jacopo Bellini in het Louvre, maar in Nederland zijn geen grote tekenboeken te vinden die zo intact zijn bewaard’, zegt Eric Boot.
Het boek is niet volgetekend; er zijn vijftien uitgewerkte tekeningen van Rombout Uylenburgh en daarnaast nog een vijftiental later gemaakte tekeningen. Op het omslag staat in het leer gedrukt: ‘Konstboeck voor Reyer Claessoon’. Dat was een Nederlandse koopman in Danzig (het huidige Gdansk), die net als de Rombout doopsgezind was. Ze zullen elkaar zeker hebben gekend, maar of het in opdracht is gemaakt is niet zeker, omdat het niet af is.
Rombout was de broer van Hendrick Uylenburgh, kunsthandelaar in Amsterdam van onder meer Rembrandt. De Uylenburghs kwamen uit Leeuwarden en Rombout vertrok naar Polen, aanvankelijk naar Krakau, waar hij hofschilder werd van koning Sigismund III. Hij verhuisde in 1612 naar havenstad Gdansk, op dat moment een levendige handelsstad met een Nederlandse gemeenschap. Hij stierf in 1627 of 1628.
Er zijn nog altijd maar zeven schilderijen en twee tekeningen van Uylenburgh bekend, buiten dit boek. Uylenburgh werkte voor zover bekend altijd in gelijke kleurtinten; wit en grijs op het blauwe papier, blauw of zwartbruin op wit papier, bruine olieverf op een witte achtergrond.
In het boek zijn de lichte delen van bomen, plooien en wolken enorm helder wit. Gewoonlijk verkleurt loodwit als het in contact komt met onzuiverheden in de lucht, zegt restaurator Juliet Baines, die het materiaaltechnisch onderzoek deed. ‘Dan krijg je van die kleine bruine roestpuntjes op het wit, het lijkt een beetje op schimmel.’
In het Ateliergebouw van het Rijksmuseum laten Baines en Boot het boek zien. Een grote luxe om te zien hoe Boot er voorzichtig doorheen bladert, want in de tentoonstelling ligt het boek in een vitrine en is er dus slechts één tekening te zien (online zijn de tekeningen wel te bekijken). Na een paar sierlijke kringeltjes en kleine vogeltjes volgt de eerste paginagrote voorstelling; een dramatische verbeelding van de aankondiging van de geboorte van Christus aan Maria – witte lichtstralen storten uit een donker wolkendek, Maria schrikt zich een hoedje.
Dan volgt de gedetailleerde aankondiging aan de herders door de engel – de pagina waarop het boek in de tentoonstelling openligt. De andere voorstellingen – onder meer een warme omhelzing van de moeders van Jezus en Johannes de Doper, een akelig actueel aanvoelende scène van de bedelaar Lazarus die met een stok wordt weggejaagd terwijl de rijken een feestmaal genieten en een gruwelijke voorstelling van de onthoofding van Johannes de Doper – zullen misschien in de toekomst worden getoond.
Het lijkt of Uylenburgh met genoegen werkte; hier zie je een professional spelen. Op de witte pagina’s spaart hij de lichte delen uit het friswitte papier, op de blauwe tekent hij met donkerblauwe inkt en licht hij delen op met witte verf. Onaangetast en ‘supervers’, zegt Boot: ‘Wat je hier ziet, is precies zoals Rombout het zag toen hij het maakte.’
Een laatste kleine voorstelling, los zwevend op een blauwe pagina, blijkt nóg zo’n kunsthistorische puzzel: in paniek vlucht een man weg, zijn armen ten hemel, van een vrouw met peuter. Wat gebeurt hier? ‘Als iemand het weet, houd ik me aanbevolen’, zegt de conservator.
Vanaf 19 augustus in het Rijksmuseum, Amsterdam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant