Massale vissterfte in de Surinaamse Saramaccarivier baart omwonenden zorgen. Het kan bijna niet anders dan dat de oorzaak bij de goudwinning gezocht moet worden. Voor de bewoners van het getroffen gebied, vaak inheemse Surinamers en marrons, is het een ramp.
Ianthe Sahadat is redacteur van de Volkskrant, met bijzondere aandacht voor de koloniale geschiedenis en Suriname.
Eind juni veranderde het water in de bovenloop van de Saramaccarivier in Suriname in een macabere stroom met dode vissen, die stroomafwaarts nog dagenlang opdoken tot aan het dorpje Uitkijk, op een steenworp van de hoofdstad Paramaribo. Inwoners van aan de rivier gelegen dorpen sloegen massaal alarm.
‘Je zag ze overal drijven: pasisi (meerval), anjoemara (forelzalm), koebievis en piranha’s’, zegt Joan Van der Bosch, dorpshoofd van Pikin Poika, een van de getroffen dorpen, telefonisch. Onmiddellijk sommeerde ze haar mensen om niet langer gebruik te maken van de rivier en kreken. Dat doen ze, nu zeven weken verder, nog altijd niet. ‘Als vissen dood kunnen gaan, kunnen mensen dat ook.’
Een ingrijpend besluit, want Pikin Poika is een vissersdorp, zoals alle dorpen aan de rivier in het uitgestrekte binnenland. Van der Bosch: ‘Elk huishouden vist dagelijks voor eigen consumptie en verkoop, we gebruiken het water om te baden, koken en drinken.’
Vermoedelijke vergiftiging door cyanide als gevolg van een incident bij een goudveld luidt al weken ‘de voorlopige conclusie’ van de Surinaamse milieuautoriteit NMA en betrokken minister van Olie, Gas en Milieu Patrick Brunings. Suriname beschikt niet over de juiste laboratoria, laat minister Brunings desgevraagd telefonisch weten. Onderzoeksmonsters zijn naar buurland Frans-Guyana en zelfs naar Frankrijk gestuurd.
Twee maanden later weten de ruim zevenduizend inwoners van het getroffen gebied, met dorpen als Pikin Saron, Pikin Poika, Santigron, Maho en Tottikamp, nog altijd niet welk gif de vissen heeft gedood, hoe dat kon gebeuren, wanneer zij het rivierwater weer veilig kunnen gebruiken en hoe de overheid kan garanderen dat een dergelijk ‘incident’ zich niet opnieuw zal voordoen.
Het duurt inderdaad lang, erkent de minister. ‘De bodem- en wateranalyses zijn binnen. De laatste onderzoeksresultaten, die van de vismonsters, uit Frankrijk, verwacht ik deze week. Die zijn het belangrijkst om de doodsoorzaak vast te stellen.’
Onafhankelijk milieudeskundige en activist Erlan Sleur waarschuwt al jaren voor de levensbedreigende gevolgen van het gebruik van de giftstoffen kwik en cyanide in de goudwinning. De stand van het onderzoek doet hem cynisch lachen. ‘Een dag na de ramp was toch al duidelijk wat er gebeurd is?’, zegt hij aan de telefoon.
Met mensen uit de regio reconstrueerde Sleur wat moet zijn gebeurd en ‘wat iedereen die het gebied kent, kan reconstrueren’. Zware regenval zette een gebied vol goudwinningsvelden ten noordwesten van het inheemse dorp Pikin Saron onder water. Het goud wordt daar met een mengsel van chemicaliën, waaronder cyanide, uit de bodem gehaald. Goudvijvers vol gif overstroomden, waarna een toxische bruine stroom manshoog kolkend over land de rivier in bewoog.
Geen incident, maar een doorlopend probleem, aldus Sleur. ‘Zodra de regentijd begint, is het wachten op een ongeluk. Het gif wordt overal gebruikt hier in het binnenland en niemand ruimt het op. Dit zorgt voor chronische vergiftiging van de bodem en het leefgebied van natuur en mens.’
Sleur maakt zich, net als veel Surinamers, grote zorgen over het veelgebruikte Chinese chemische goudextractiemiddel Jin Chan, dat in combinatie met bijtende soda (natriumhydroxide) en zonlicht uiterst giftig cyanide doet vrijkomen, dat zich goed aan goud kan binden.
De gevaarlijke chemicaliën worden met pontons of korjalen (houten boten) over de rivier en het voor drinkwater belangrijke Brokopondostuwmeer vervoerd. Sleur: ‘In 2023 ging het ernstig mis. Een boot met vijftien zakken Jin Chan kapseisde. Ook toen stierven er massaal vissen, kippen en doksen (eenden), mensen werden ziek. De regering laat het gewoon gebeuren, de situatie is onveranderd.’
In tijden van mondiale crisis is de goudprijs historisch hoog. Het bracht de slecht gereguleerde Surinaamse goudwinningsindustrie in een stroomversnelling: goud is Surinames belangrijkste formele én informele (smokkel)exportproduct.
Op papier werken alleen twee grote goudbedrijven op industriële schaal in Suriname met cyanide: het Amerikaanse Newmont en de Chinese Zijing Mining Group. Zij zijn gebonden aan regels en veiligheidsprotocollen.
De ondertekening van het internationale Minamata-verdrag in 2018 moest het gebruik van kwik aan banden leggen. Maar in de praktijk kent Suriname een welig tierende mijnbouwsector op middelgrote schaal, die vrijwel ongecontroleerd werkt met kwik en andere gevaarlijke chemicaliën, legt Sleur uit.
Het onderliggende probleem is in Suriname een publiek geheim: ondoorzichtige constructies met goudconcessies (vergunningen), grondeigenaren (waaronder familieleden van Surinaamse prominenten) die het goud door derden laten delven en amper controle of toezicht op dit alles door de overheid. Zelfs milieuautoriteit NMA sprak in 2025 van een ‘wildwestsituatie’.
Dorpen in de getroffen regio ontvingen noodpakketten met voedsel en water. ‘Uiteraard welkom’, zegt dorpshoofd Van der Bosch van Pikin Poika. Maar ook een druppel op een gloeiende plaat voor gemeenschappen waar de rivier een levensader in het dagelijks bestaan vormt. En vooral: ‘Geen duurzame oplossing.’
President Jennifer Simons zei tegen lokale media dat de staat de afgelopen jaren heeft gefaald om zijn mensen te beschermen. Ze noemde het probleem groter dan het huidige incident en beloofde naast compensatie ook een structurele oplossing. ‘Bedrijven die illegaal actief zijn, moeten onmiddellijk stoppen.’
‘We hebben de goudwinning in Suriname al bijna dertig jaar zijn gang laten gaan’, zegt ook minister Brunings. ‘We willen de goudsector op orde brengen. Dat is ingewikkeld met beperkte mensen en middelen in een gebied van vijf keer Nederland.’ Verder belooft hij een milieurampenprotocol, een upgrade van de laboratoria en een programma voor ‘sampling’ van bodem en water en bij mensen en dieren.
Van der Bosch zou het graag geloven, maar haar geduld raakt op. ‘Mijn mensen zijn boos en bezorgd. We moeten wachten, krijg ik steeds te horen. We wachten al veel te lang.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant