Oorlog tegen Oekraïne De distributiecentra van Wildberries zijn sinds kort doelwit van Oekraïense drone-aanvallen. De Russische retailer krijgt twintig miljoen bestellingen per dag. Maar vormen de opslaglocaties van een webwinkel een legitiem militair doelwit?
Rookwolken boven een magazijn van Wildberries in Sint-Petersburg op 24 juli.
Een van Ruslands grootste bedrijven begon in 2004 in een Moskouse flat. Daar bedacht de toen 28-jarige lerares Engels Tatjana Kim, zelf net met zwangerschapsverlof, hoe lastig het is voor jonge moeders om te winkelen met een baby op de arm. Samen met haar toenmalige echtgenoot, IT’er Vladislav Bakaltsjoek, begon ze de online winkel Wildberries. Die on-Russische naam was een spontane ingeving, zei haar man in 2012 tegen het Russische Forbes. „We wilden iets wat mooi en ongewoon klonk.” En hoewel hun omgeving sceptisch was (‘kleding moet je passen, wie koopt dat nu online!’), stapelden de pakketjes in hun krappe woonkamer zich snel op.
Ruim twintig jaar later is Wildberries het grootste online verkoopplatform van Rusland, in functie vergelijkbaar met het Amerikaanse Amazon en het Nederlandse Bol. Inmiddels heeft ‘WB’ een geschatte waarde van bijna 7 miljard euro en is de in Tsjetsjenië uit Koreaanse ouders geboren Kim uitgegroeid tot de bekendste ‘selfmade’ zakenvrouw van Rusland.
In weinig lijkt ze op een archetypische gehaaide biznesmenka. Ze gaat eenvoudig gekleed en spreekt bijna schuchter over haar enorme succes. „Ik ben een introvert”, zei ze lachen in een interview op YouTube uit 2018. Bovendien had ze met haar (inmiddels) zeven kinderen domweg „geen tijd” voor extravagantie.
De cijfers zijn indrukwekkend. Wildberries krijgt twintig miljoen bestellingen per etmaal, verkoopt jaarlijks zo’n zeven miljard artikelen en haalt een omzet van tientallen miljarden euro’s. Die omvang maakt opslagcapaciteit onontbeerlijk. Het bedrijf heeft minstens tweehonderd loodsen in Rusland en omringende landen als Belarus, Kazachstan en Armenië.
Vijf locaties werden deze maand doelwit van Oekraïense drones: in Moskou, Sint-Petersburg, Tambov, Krasnodar en op de geannexeerde Krim. Negen personen kwamen om het leven, ruim twintig mensen raakten gewond en 7 procent van de opslagcapaciteit ging verloren. Op Telegram sprak Kim van een „onbeschrijfelijke pijn” en beloofde ze compensatie voor getroffen families en ondernemers. Bij een nieuwe serie Oekraïense drone-aanvallen, deze dinsdag nabij Moskou, werd een Wildberries-opslag op een haar na gemist.
Burgers in Rusland reageerden geschrokken en gelaten. Zij zijn gewend hun boodschappen te doen op online marktplaatsen als Wildberries en die van concurrenten Ozon en Yandex. In afgelegen gebieden zijn ze bovendien grotendeels afhankelijk van online winkels. Naast grote, internationale merken zijn op de platforms tienduizenden kleinere ondernemers actief, die volgens statistieken hoofdzakelijk auto-onderdelen, kleding en huis-, tuin- en keukenartikelen verkopen, maar ook exotischer waren. „Wanneer houdt deze ellende op? Eerst doodden de Oekraïners mijn echtgenoot. Toen werd ik door de bank bedrogen. Vandaag verbrandde alles wat ik nog had in de opslag”, zei een huilende Petersburgse onderneemster in een veelgedeeld filmpje op Telegram.
Het is de volgende klap die het Russische bedrijfsleven moet incasseren. De westerse sancties, het vertrek van betaalsystemen als Visa, Mastercard en SWIFT, de hoge rente, de blokkades van sociale media en het verlies van medewerkers aan het front: op talloze manieren voelen grote en kleine ondernemers de gevolgen van de oorlog. Volgens Radio Svoboda bedroeg het aandeel verliesmakende bedrijven in Rusland in 2025 bijna 30 procent, het hoogste percentage sinds de corona-pandemie.
Overigens leek Wildberries niet geheel onvoorbereid: slechts twee dagen voor de eerste drone-aanval liet het bedrijf in de voorwaarden opnemen dat het niet aansprakelijk gesteld kan worden voor schade door militaire aanvallen en drones.
Waarom kiest Oekraïne, dat zijn drones de afgelopen maanden vooral liet neerkomen op de Russische oliesector, nu de distributiecentra van een retailer als doelwit?
In een eerste verklaring liet de Oekraïense president Volodymyr Zelensky weten dat de aanvallen een vergelding zijn voor Russische aanvallen op Oekraïense burgerdoelen, waaronder die op Oekraïnes grootste private postbezorger Nova Posjta. Die werd in de afgelopen jaren volgens Oekraïne al honderden malen doelwit. Afgelopen vrijdag kwamen bij een dergelijke aanval in de Oekraïense stad Soemy opnieuw drie medewerkers om het leven.
Een ophaalpunt van Wildberries in Moskou en de overblijfselen van een distributiecentrum in de buurt van de hoofdstad.
Daarnaast beweert Zelensky dat Wildberries betrokken is bij de levering van militaire goederen aan het Russische leger, zoals drone-onderdelen, navigatieapparatuur maar ook eerste-hulp-kits en kogelvrije vesten. De opslagplaatsen „werden gebruikt door de agressor voor de levering van componenten voor de productie van drones en navigatie-apparatuur die onder sancties vallen”, aldus Zelensky. Bewijs dat deze spullen daadwerkelijk lagen opgeslagen in de deze maand getroffen loodsen gaf Oekraïne niet. Wildberries ontkent de aantijging, het Kremlin sprak van een „terroristische daad”.
Maar wie een duik neemt in de oceaan van spullen op de site, stuit al snel op een breed scala aan militaire goederen, militair aandoende outdoor-artikelen en zogenoemde dual-use-goederen, die zowel civiel als militair kunnen worden gebruikt: drones en drone-onderdelen, elektronische apparaten die (mogelijk onder sancties vallende) chips bevatten, maar ook bijvoorbeeld glasvezelkabels. Onder de noemer ‘Alles voor de Speciale Militaire Operatie’, zoals de oorlog in Rusland wordt genoemd, waren dergelijke spullen op de Wildberries-site eenvoudig vindbaar voor militaire vrijwilligers, die vaak hun eigen uitrusting moeten verzorgen. The Moscow Times constateerde vorige week dat de categorie stilletjes van de website verdwenen is. Ook werd in commentaren expliciet verwezen naar gebruik aan het front. „Een degelijk kogelvrij vest, precies wat je nodig hebt bij een offensief”, las de Russische journalist Ilja Davlatsjin onder een advertentie voor een scherfvest.
Maar zelfs als er bewijs is dat een platform dergelijke spullen (door)verkoopt is dat niet voldoende om een militaire aanval te legitimeren. Volgens het aanvullend protocol van de Geneefse Conventie (1949) mogen strijdende partijen uitsluitend objecten aanvallen die een „effectieve bijdrage leveren aan militaire actie”, en waarvan de „totale of gedeeltelijke vernietiging, verovering of neutralisatie een duidelijk militair voordeel oplevert”. Bij een vermoeden dat een object een civiele status heeft moet volgens het recht van een aanval worden afgezien.
Volgens hoogleraar internationaal recht Sergej Vasiliev van de Open Universiteit in Heerlen kunnen civiele objecten bescherming verliezen als zij voor militaire doeleinden worden gebruikt en daarmee een daadwerkelijke bijdrage leveren aan militaire acties. „Maar zelfs dan stelt het internationaal humanitair recht grenzen aan zulke aanvallen, ter bescherming van burgers en burgerdoelen”, schrijft hij in een reactie aan NRC. Net als Rusland moet ook Oekraïne aan de hand van betrouwbare inlichtingen aannemelijk maken dat die aanvallen proportioneel zijn. Buitensporige schade voor burgers en burgerobjecten kan wijzen op een oorlogsmisdaad. Dit is volgens Vasiliev echter moeilijk te bewijzen.
Duidelijk is dat de aanvallen onderdeel zijn van een zorgvuldig geplande en gefaseerde Oekraïense campagne in het Russische achterland. „In elke fase worden de belangrijkste middelen geconcentreerd op een bepaald type faciliteit. Aanvankelijk waren olieraffinaderijen het primaire doelwit, daarna richtten de Oekraïners zich op opslaglocaties, terwijl ze ook andere faciliteiten blijven aanvallen”, zei de in Israël gevestigde militair analist David Gendelman tegen Radio Svoboda. De Oekraïense drone-commandant Robert Brovdi zei dat de aanvallen mede ten doel hebben de Russische „illusie van een leven in comfortabele vrede” te doorbreken. Zelensky’s adviseur Michajlo Podoljak zei in de Russische online-talkshow The Breakfast Show dat de aanvallen Rusland „tot vrede moeten dwingen”. Vasiliev benadrukt dat het internationaal recht aanvallen verbiedt die „als primair doel hebben de burgerbevolking te terroriseren”. Dat geldt ook voor een staat die zich rechtmatig verdedigt in een aanvalsoorlog.
Voor Wildberries-directeur Tatjana Kim is de schade aan bedrijf en reputatie een tegenslag in een toch al turbulente periode. In 2024 werd ze ongewild het middelpunt van een hoogoplopend zakelijk conflict. Dat gebeurde toen zij een fusie aankondigde met het Russische reclamebedrijf Russ Group, met als doel een nieuwe handels- en betaalgigant te creëren. Haar echtgenoot keerde zich echter tegen de deal en riep de hulp in van de Tsjetsjeense dictator Ramzan Kadyrov, die plechtig beloofde „Tatjana terug te brengen bij haar familie”. Daar was Kim niet van gediend en ze vroeg een scheiding aan. Toen Bakaltsjoek verhaal kwam halen op het Wildberries-hoofdkantoor eindigde de echtelijke vete in een dodelijke schietpartij.
Bakaltsjoek werd opgepakt en de deal met Russ Group werd, met de zegen van het Kremlin, eind 2024 alsnog beklonken. Daarmee verwierf de eens zo schuchtere Kim nog meer zakelijke invloed, die zij aanwendt om zakelijke initiatieven van het Kremlin te steunen. Haar loyaliteit bewijst Kim sinds 2021 door haar bestuursfunctie bij het al-Russische Volksfront, een coalitie van organisaties onder leiding van Poetin. Het leverde banktak Wildberries Bank vorige week een vermelding op in het 21ste sanctiepakket van de EU.
Tijdens het Internationaal Economisch Forum, in juni in Sint-Petersburg, liet Kim een verslaggever meekijken in haar Wildberries-winkelmandje. Hij vond er boeken, een broche, een paar sandalen en T-shirts voor haar kinderen. De boodschap: deze zakenvrouw mag Rusland opstuwen in de vaart der volkeren, maar zo gewoon is zij gebleven.